Co orzekł Trybunał Konstytucyjny w sprawie NFZ?

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że Narodowy Fundusz Zdrowia został utworzony niezgodnie z Konstytucją RP. Art. 68 Konstytucji RP daje obywatelom prawo do równego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. W tym właśnie celu powołany został system powszechnego ubezpieczenia w Narodowym Funduszu Zdrowia. Tymczasem Trybunał ustalił, że NFZ nie jest w stanie zapewnić obywatelom realnych możliwości korzystania z ich konstytucyjnego prawa, ponieważ został utworzony w kształcie, który uniemożliwia mu rzetelne i sprawne działanie. Przez powołanie do życia tego rodzaju niesprawnej instytucji publicznej naruszone zostały zasady państwa prawnego, wykluczające legalność funkcjonowania modelu iluzorycznej lub czysto ?potencjalnej" realizacji uprawnień.

Połowa rozdziałów zakwestionowana
Spośród szesnastu rozdziałów ustawy z 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia zakwestionowana została połowa. Rozdziały 1 i 4 - w zakresie organizacji i zasad działania funduszu, rozdziały 5, 6, 7 i 8 - w zakresie zasad zabezpieczenia potrzeb zdrowotnych i organizacji udzielania świadczeń zdrowotnych, rozdział 9 dotyczący gospodarki finansowej funduszu oraz rozdział 13 regulujący zasady nadzoru i kontroli wykonywania zadań funduszu. Tym samym Trybunał potwierdził wadliwość całej konstrukcji systemu organizacji i finansowania świadczeń zdrowotnych dla ubezpieczonych. Zastrzeżeń Trybunału nie wzbudził natomiast system powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego, obejmujący podleganie ubezpieczeniu, opłacanie składek, przetwarzanie danych oraz uprawnienia kontrolne ZUS i KRUS.

Brak koszyka
Uzasadniając swoje orzeczenie, Trybunał wskazał na kwestię wielokrotnie poruszaną na łamach Pulsu Medycyny, a mianowicie na brak określenia koszyka świadczeń gwarantowanych albo przynajmniej listy świadczeń ponadstandardowych, finansowanych ze środków własnych pacjenta. Nie ustalono nawet kryteriów formalnych procedury, zgodnie z którą następowałoby ustalanie w konkretnych przypadkach zakresu należnych pacjentowi świadczeń. W tej sytuacji ubezpieczony, odprowadzając swoją składkę, nie wie, do jakich świadczeń jest uprawniony bezpłatnie, a jakie może otrzymać za dodatkową opłatą. Tymczasem odpowiedni przepis Konstytucji RP stanowi, że warunki i zakres udzielania świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych określa ustawa. Niedookreśloność w tym zakresie stanowi ponadto złamanie jednej z zasad państwa prawnego, a mianowicie zasady przyzwoitej legislacji.
Ten ostatni zarzut dotyczy również niedookreślenia kompetencji i zadań NFZ, a także dysfunkcjonalności w zakresie finansowania, wynikającej ze sprzeczności i niewykonalności przewidzianych ustawą rozwiązań prawnych. Trybunał podkreślił, że naruszeniem Konstytucji RP jest stanowienie przepisów niejasnych lub wieloznacznych, które nie pozwalają obywatelowi przewidzieć konsekwencji prawnych jego zachowań. Za niejasne i nieostre uznane zostały tak podstawowe pojęcia, jak ?najkorzystniejsza oferta" czy ?świadczenie zdrowotne", nie mówiąc już o powikłanych przepisach normujących gospodarkę finansową NFZ oraz strukturę i kompetencje jego organów.

Odpowiedzialność za fundusz
Poważne niedociągnięcie stanowi również brak w ustawie instrumentów prawnych i procedur umożliwiających ubezpieczonym egzekwowanie odpowiedzialności funduszu za realizację powierzonych mu zadań. W możliwości rozliczania funduszu nie zostały wyposażone żadne jednostki służby zdrowia, w tym także organy założycielskie samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej ani nawet nadzorujące jego działalność naczelne organy władzy publicznej - minister zdrowia czy Rada Ministrów. Trybunał stwierdził wprost, że dysponujący ogromnymi środkami publicznymi fundusz nie został poddany należytej kontroli i nadzorowi ze strony organów państwa. Zgodnie z zasadami demokratycznego państwa prawnego, wydatkowanie środków publicznych nie może odbywać się bez odpowiedniej kontroli. Problem ten dotyczy także nieunormowania odpowiedzialności ministra zdrowia w zakresie kompetencji przyznanych mu ustawą o NFZ, a więc rejestracji leków, ustalania cen leków i ustalania listy leków refundowanych.

Wszystko od początku
Reasumując, Trybunał uznał, że w związku z tak poważnymi i podstawowymi wadami niemożliwe są poprawki i rozwiązania częściowe. Konieczne jest skonstruowanie od nowa całego systemu organizacji i finansowania świadczeń zdrowotnych dla ubezpieczonych. Nie opowiedział się przy tym za żadnym z możliwych modeli. Zaznaczył tylko, że bez względu na to, jaki model wybierze ustawodawca: scentralizowany czy zdecentralizowany, oparty na systemie kas chorych czy jednolitego funduszu, budżetowy czy ubezpieczeniowy, państwowy czy samorządowy - to musi on odpowiadać założeniom konstytucyjnym z punktu widzenia równości i powszechności dostępu do świadczeń zdrowotnych. Dając ustawodawcy odpowiedni czas na skonstruowanie nowego modelu i nowelizację bądź uchwalenie nowej ustawy, Trybunał orzekł, że zakwestionowane przez niego przepisy tracą moc 31 grudnia 2004 r.

Podstawa prawna:
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 stycznia 2004 r. (Dz. U. nr 5, poz. 37).