Definicja: Nawracające, wyraźne zmiany nastroju. Najczęściej zarówno okresy depresji, jak i manii i/lub hipomanii. Czasem jedynie nawroty manii i/lub hipomanii.

Zaburzenie afektywne dwubiegunowe typu I — w przebiegu, oprócz depresji, wyróżnia się okresy manii.

Zaburzenie afektywne dwubiegunowe typu II — w przebiegu, oprócz depresji, wyróżnia się hipomanię. Przeważają jednak epizody depresyjne; możliwe błędne rozpoznanie nawracających depresji jednobiegunowych. Często długo utrzymujące się obniżenie nastroju.

Rapid cycling (przebieg z szybką zmianą faz) — niezwykle szybkie przechodzenie z okresów maniakalnych w depresyjne i na odwrót. W ciągu roku wyróżnić można od co najmniej czterech do nawet stu takich cykli, czasem zmiana fazy odbywa się w ciągu kilku godzin.

Cyklotymia — szybkie zmiany nastroju połączone z wyraźną nadwrażliwością. Należy do grupy uporczywych zaburzeń nastroju; przez niektórych zaliczana jest do spektrum zaburzeń afektywnych dwubiegunowych.

Nawracająca depresja — przez wiele lat może stanowić jedyną stwierdzaną fazę zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, mania lub hipomania mogą pojawić się po pewnym czasie.

Osobowość hipertymiczna — może stanowić część zaburzeń afektywnych dwubiegunowych.

Etiologia: Dużą rolę odgrywają predyspozycje genetyczne. Zaburzenia mogą zostać wyzwolone na skutek intensywnych bodźców psychicznych, zwłaszcza powtarzających się, bezsenności oraz przyjmowanych leków przeciwdepresyjnych.

Objawy: Powtarzające się zmiany nastroju w postaci manii, hipomanii, depresji. Czasami jedynie nawracająca mania/hipomania. Zmiany nastroju często zaczynają się depresją. W najbardziej typowych przypadkach zaburzenia pojawiają się w młodym wieku, czasem u nastolatków, typowo przed 30. rokiem życia. Choroba ujawnia się często wystąpieniem manii lub hipomanii podczas leczenia przeciwdepresyjnego (nie jest to niepożądany skutek leczenia, lecz ujawnienie się zaburzeń afektywnych dwubiegunowych). W czasie epizodu depresyjnego występują objawy wskazujące na zaburzenie afektywne dwubiegunowe, a nie na nawracającą depresję (jednobiegunową). Takimi oznakami są: dziedziczne obciążenie zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym, dobry, profilaktyczny efekt podawania litu, szybki rozwój objawów, szybka poprawa po podjęciu leczenia, długi i burzliwy epizod chorobowy z krótkimi okresami normalnego funkcjonowania, depresja z zahamowaniem/nadmierną sennością, osobowość hipertymiczna, uzależnienia/nadużywanie alkoholu i innych substancji psychoaktywnych, wczesne ujawnienie się choroby (u nastolatków)/ujawnienie się choroby w wyniku depresji poporodowej/depresja psychotyczna, negatywny wpływ choroby na pracę, małżeństwo itd. Cyklotymia wyraża się zmiennymi stanami nastroju, szybkimi przejściami pomiędzy stanami zbliżonymi do depresji lub hipomanii, nadmierną drażliwością i atakami gniewu.

Osobowość hipertymiczna odznacza się stosunkowo stabilnym i długotrwale podwyższonym nastrojem. Osoba jest zadowolona, wylewna, nadmiernie optymistyczna, ekstrawertyczna, rozmowna, dowcipkująca, pewna siebie, czasem chełpliwa, pełna energii, ma liczne plany, jest zaangażowana, poszukująca bodźców, ma obniżoną potrzebę snu. Mogą występować nawracające depresje. Zaburzeniom afektywnym dwubiegunowym mogą towarzyszyć inne problemy psychiczne, takie jak: ADHD, zaburzenia lękowe, zaburzenie osobowości, uzależnienia.

Rozpoznanie: Wywiad! Skupić się na informacjach o występowaniu manii/hipomanii.

Diagnostyka różnicowa: Nawracająca depresja jednobiegunowa (całkowity brak cech hipomanii, częste zaburzenia snu, zmniejszenie masy ciała, objawy somatyczne, lęk, nieregularne epizody depresyjne). Zaburzenia schizoafektywne (zmiany nastroju połączone z objawami schizofrenicznymi, urojeniami i/lub halucynacjami, rozkojarzenie, wzmożona lub obniżona aktywność motoryczna itp.). Schizofrenia. Zespół urojeniowy. Psychoza (niezdiagnozowana inaczej). Zmiany nastroju spowodowane zażywaniem substancji psychoaktywnych (alkohol, amfetamina, opiaty, rozpuszczalniki, halucynogeny itp.). Zmiany nastroju wywołane inną chorobą (zaburzenia endokrynologiczne: nadczynność lub niedoczynność tarczycy). Cyklotymia. Stwardnienie rozsiane.

Leczenie: Prowadzone przez lekarza psychiatrę lub w porozumieniu z nim. Lekiem pierwszego wyboru w przypadku zaburzeń afektywnych dwubiegunowych typu II są leki normotymiczne, takie jak sole litu lub leki przeciwpadaczkowe (walproiniany, karbamazepina, lamotrygina). Stosuje się także atypowe leki przeciwpsychotyczne (LPP II): olanzapinę, kwetiapinę, rydon, arypiprazol. Oprócz stabilizacji zmiennego nastroju, leczenie może także powstrzymać rozwój depresji. W fazie depresyjnej czasem dodatkowo podaje się leki przeciwdepresyjne (np. inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, SSRI), jednak z dużą ostrożnością. Niektórzy nie zalecają stosowania leków przeciwdepresyjnych, ponieważ mogą one spowodować zmianę fazy afektywnej, pogorszyć przebieg choroby. W fazie maniakalnej należy bezwzględnie odstawić leki przeciwdepresyjne, można natomiast stosować neuroleptyki atypowe.

W przypadku zdiagnozowania choroby afektywnej dwubiegunowej lub jej podejrzenia leczenie fazy depresyjnej wyłącznie za pomocą leków przeciwdepresyjnych jest błędem. Podstawowym lekiem są zawsze środki stabilizujące nastrój (leki normotymiczne), często przyjmowane przez wiele lat. Dobra prognoza przy odpowiednim leczeniu. Leczenie można rozpocząć po konsultacji psychiatrycznej/skierowaniu do psychiatry.

Leki przeciwpadaczkowe działają w ostrej fazie choroby oraz mają działanie profilaktyczne. Wybór konkretnego leku przeciwpadaczkowego zależy od obrazu choroby.

Lit jest skuteczny w ostrej fazie choroby, także w manii, w nawracających opornych zaburzeniach depresyjnych jednobiegunowych oraz w leczeniu profilaktycznym w ChAD. Czasami konieczne jest połączenie litu i leków przeciwpadaczkowych, przede wszystkim u osób z szybką zmianą faz (rapid cycling). W takich sytuacjach stosuje się także leczenie skojarzone przy użyciu atypowych neuroleptyków.

Leki przeciwdepresyjne w fazie depresyjnej — jeśli psychiatra zaleci stosowanie leków przeciwdepresyjnych, najczęściej są to leki z grupy inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) oraz serotoniny i noradrenaliny (SNRI).

Antykoncepcja — konieczna w przypadku leczenia zapobiegawczego. Wiele preparatów ma działanie teratogenne.

Psychoterapia w nurcie poznawczym. Ważny jest skuteczny przepływ informacji pomiędzy pacjentem/rodziną/ewentualnie pracodawcą, umożliwiający otoczeniu szybką reakcję na ewentualne nawroty. Należy pamiętać przy tym o zasadach zachowania tajemnicy lekarskiej!

Interwencja społeczna — pomoc w przypadku problemów ekonomicznych i innych, powstałych na etapie manii.

Uwaga na alkohol — może wywołać nawrót choroby!

Z doświadczenia lekarzapraktyka: Stosując lit, należy pamiętać, że może on powodować niedoczynność tarczycy. Karbamazepina często wchodzi w interakcje z innymi lekami. W przypadku zaburzeń afektywnych dwubiegunowych skuteczne działanie przeciwdepresyjne mają kwetiapina i lamotrygina. Olanzapina i kwas walproinowy są skuteczne w manii.