Zakaz konkurencji w publicznych ZOZ-ach

W lipcu 2003 r. rząd Leszka Millera skierował do Sejmu projekt nowelizacji ustawy o zakładach opieki zdrowotnej, przewidujący m.in. generalny zakaz udzielania konkurencyjnych świadczeń zdrowotnych na terenie publicznego ZOZ-u przez spółki, stowarzyszenia, fundacje oraz prywatne praktyki lekarzy, pielęgniarek i położnych, a także wszelkie inne podmioty. W trakcie procesu legislacyjnego Senat zgłosił poprawkę do projektu, która wyłączyła spod zakazu podmioty udzielające świadczeń z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej i stomatologii, ze względu na społeczną potrzebę zachowania łatwego dostępu do tych właśnie świadczeń. Poprawka ta znalazła uznanie izby poselskiej, ale nie prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego, który nie podpisał ustawy i skierował wniosek do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie jej zgodności z konstytucją. Główny zarzut wobec poprawki senackiej sprowadzał się do odstąpienia w niej od zasady równego traktowania i przez to nieuprawnionego zróżnicowania warunków działalności podmiotów wykonujących ten sam, w gruncie rzeczy, rodzaj działalności (udzielanie świadczeń zdrowotnych).
Trybunał Konstytucyjny rozpatrywał wniosek blisko dwa lata, aż wreszcie 12 kwietnia 2006 roku wydał orzeczenie, w którym zarzuty prezydenta oddalił. Orzeczenie takie zobligowało prezydenta Lecha Kaczyńskiego do podpisania ustawy. Opublikowana została w Dzienniku Ustaw nr 75 z 4 maja br.

Jak działać zgodnie z prawem?

Wspomniany wyżej problem terminu dostosowania działalności prowadzonej na terenie publicznego ZOZ-u do nowych przepisów pochodzi stąd, że ustawa, która została uchwalona dwa lata temu (14 maja 2004 r.), wyznaczyła termin działań dostosowawczych do końca 2004 r. Teraz, gdy ustawa wchodzi w życie, mamy rok 2006 i termin ten należy uznać za nieobowiązujący, z uwagi na zasadę lex retro non agit (prawo nie działa wstecz). W związku z tym nie znajdzie również zastosowania określona w art. 2 ust. 2 tej ustawy szczególna sankcja za niedotrzymanie terminu działań dostosowawczych, polegająca na rozwiązaniu z mocy prawa umów sprzecznych z wprowadzonym zakazem.
Jak długo można wobec tego kontynuować działalność naruszającą zakaz działalności konkurencyjnej, licząc na bezkarność? Nie wiadomo. Jednak należy pamiętać o tym, że w braku norm szczególnych zastosowanie znajdą normy ogólne, dotyczące prowadzenia przez zakład opieki zdrowotnej działalności zgodnej z prawem.
Prowadzenie w publicznym ZOZ-ie działalności naruszającej ustawowy zakaz może stwierdzić organ rejestrowy, czyli wojewoda albo minister, z urzędu lub na wniosek zainteresowanych podmiotów. Powinien wówczas, zgodnie z trybem przewidzianym w art. 15 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej, wyznaczyć termin usunięcia uchybień, a po jego upływie podjąć decyzję o wykreśleniu zakładu z rejestru w całości lub - co z pewnością w rozważanym przypadku znajdzie z reguły zastosowanie - w części dotyczącej działalności nie odpowiadającej wymogom ustawy. W ten sposób publiczne ZOZ-y, w których będzie naruszany zakaz konkurencji, zostaną postawione przed takim oto ultimatum: albo rozwiążą umowy z podmiotami prowadzącymi na ich terenie działalność w takim samym zakresie, albo same zostaną pozbawione możliwości udzielania świadczeń w tym zakresie.

ABC zakazów

Oprócz zakazu konkurencji, ustawa wprowadza szeroki zakaz prowadzenia na terenie wszelkich ZOZ-ów działalności uciążliwej dla pacjenta lub dla przebiegu leczenia oraz takiej, która nie służy zaspokajaniu potrzeb pacjenta i realizacji jego praw. Zakaz ten dotyczy w szczególności prowadzenia reklamy lub akwizycji skierowanej do pacjentów, a także świadczenia jakichkolwiek usług pogrzebowych.
Jednocześnie ustawa nakłada na szpitale obowiązek należytego przygotowania zwłok zmarłych do wydania rodzinie. Z projektu odpowiedniego rozporządzenia ministra zdrowia wynika, że obowiązek ten polegałby na bezpłatnym umyciu, ogoleniu i ubraniu zmarłego oraz włożeniu go do trumny. Tylko za inne czynności, które szpital także zobowiązany byłby wykonać na życzenie rodziny, takie jak np. zabiegi utrwalające zwłoki do dłuższego przechowania, mógłby pobierać dodatkowe opłaty.

Obrót majątkiem zakładu

Nowe przepisy mają poza tym posłużyć zdyscyplinowaniu SP ZOZ-ów. Zaostrzeniu ulegną warunki obrotu majątkiem trwałym, przy czym wnoszenie jakiegokolwiek majątku SP ZOZ-u do innych placówek ochrony zdrowia będzie zabronione. W stosunku do umów już zawartych, a sprzecznych z nowymi przepisami, ustawa przewidziała wyżej opisaną, przedawnioną sankcję szczególną. Także w tym wypadku może nastąpić interwencja organu rejestrowego na zasadach ogólnych.

Szerszy zakres kontroli

Dodać przy tym należy, że nowe przepisy nadają ministrowi zdrowia i wojewodzie dodatkowe uprawnienia kontrolne. Kontrole będą wykraczać poza jakość i warunki udzielania świadczeń. Każdy ZOZ będzie mógł zostać skontrolowany pod względem zgodności z prawem, celowości i gospodarności zakładu. Do tego ocenie ma podlegać poziom realizacji zadań statutowych zakładu, w tym dostępność udzielanych świadczeń. Tak szerokie uprawnienia kontrolne wydają się nadmiernie ingerować w uprawnienia nadzorcze, przysługujące organom założycielskim. Ma to szczególne znaczenie dla zakładów niepublicznych, gdzie ocenie organów administracyjnych ma podlegać m.in. celowość i gospodarność ich działalności, a więc aspekty o charakterze względnym, które bezpośrednio wiążą się z ryzykiem gospodarczym, jakie bierze na siebie właściciel zakładu.


To warto wiedzieć
Zakaz prowadzenia działalności konkurencyjnej na terenie publicznych ZOZ-ów będzie obowiązywać od 4 czerwca 2006 r. Zawarcie umowy naruszającej zakaz przed tą datą jest zatem zgodne z prawem, ważne i skuteczne. Tylko jej wykonywanie po wejściu w życie zakazu będzie podlegało ograniczeniom w nim przewidzianym, pod groźbą interwencji organu rejestrowego, podejmowanej w opisanym w artykule trybie art. 15 ustawy o ZOZ.

Umowa naruszająca zakaz konkurencji, zawarta po wejściu w życie ustawy, rozwiązuje się z mocy prawa (po stwierdzeniu naruszenia przez właściwego ministra albo wojewodę) w specjalnym trybie, przewidzianym w art. 68 ust. 6-8 ustawy o ZOZ. Zastosowanie tego szczególnego trybu sprawia, że do umowy naruszającej zakaz nie znajdzie zastosowania dyspozycja art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego, która czyniłaby ją nieważną od początku. Wobec tego umowę naruszającą zakaz należy traktować jako ważną do czasu stwierdzenia naruszenia przez właściwy organ. Przepisy nie określają, czy rozwiązanie umowy w tym trybie następuje z mocą wsteczną, tj. od chwili jej zawarcia, czy też od dnia uprawomocnienia się decyzji.

Powyższe reguły stosuje się także do innych umów naruszających nowe przepisy, tzn. szeroki zakaz prowadzenia na terenie ZOZ-ów działalności pozamedyznej oraz ograniczenia w obrocie majątkiem, nałożone na ZOZ-y publiczne.


Podstawa prawna:
1) ustawa z dnia 14 maja 2004 r. o zmianie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U. z 2006 r. nr 75, poz. 518),
2) wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2006 r., sygn. Kp 2/04 (M. P. nr 30, poz. 333; zm. poz. 34).