Etiologia: Proces autoimmunologiczny. Zapalenie błony maziowej powoduje jej obrzęk oraz wrastanie do wewnątrz stawu, tak że chrząstka i kości są niszczone (nadżerki). Następuje wzmożona produkcja płynu stawowego, zwłóknienie torebki stawowej i więzadeł, co powoduje niestabilność stawu.

Objawy: Poliarthritis z włączeniem małych stawów (błona maziowa stawów MCP, PIP, MTP). W początkowej fazie choroby nieswoiste objawy ogólne z uczuciem osłabienia, złym samopoczuciem i poranną sztywnością ponad 30 minut. Stan podgorączkowy. Czasem utrata masy ciała.

Objawy stawowe: Bolesne, obrzęknięte przede wszystkim małe stawy obwodowe, symetrycznie obejmuje zwłaszcza stawy MCP i PIP. Także nadgarstki i stawy MTP mogą zostać zaatakowane we wczesnym stadium rozwoju choroby (ściskać z boków stopy na wysokości stawów MTP!). Proces dośrodkowy: początkowo zajęcie obwodowe, następnie ośrodkowo. Poranna sztywność. Nocny ból. Odchylenie łokciowe dłoni, wykształcenie „szewskiego kciuka”,  deformacja stawów MTP i PIP, zwana „łabędzią szyją”. W późniejszych stadiach choroba może atakować kręgi szyjne — dochodzi do niestabilności stawu zęba obrotnika.

Objawy pozastawowe: Guzki reumatoidalne na obszarach narażonych na ucisk, np. łokcie i przedramiona, potylica i kość krzyżowa. Uczucie, jakby się miało „groch” pod skórą. Serce: zapalenie osierdzia. Płuca: zapalenie opłucnej i śródmiąższowe zapalenie płuc. Naczynia krwionośne: zapalenie naczyń krwionośnych (czarne punkciki w następstwie martwicy). Narząd wzroku: tzw. suche oko, uczucie piasku pod powiekami i piekącego bólu, zaczerwienienie i śluzowata wydzielina. Zapalenie twardówki. Ponadto: neuropatie, zespół Sjögrena, amyloidoza, zespół cieśni kanału nadgarstka.

We wczesnej fazie rozwoju choroby diagnoza jest zwykle trudna. Kryteria diagnostyczne wg American College of Rheumatology (ACR):

• Poranna sztywność przez przynajmniej godzinę.
• Symetryczne zapalenie stawów.
• Zapalenie stawów palców dłoni. Zapalenie powoduje ból zarówno przy ruchu, jak i w obciążeniu.
• Zapalenie stawu w przynajmniej 3 z 14 zdefiniowanych stawów (stawy IP, MCP, nadgarstek, staw kolanowy, staw skokowy, stawy MTP).
  Typowe zmiany w obrazie radiologicznym (nadżerki i przystawowe odwapnienie kości).
• Pozytywne wyniki testów laboratoryjnych (wykazanie czynnika reumatoidalnego lub anty-CCP w surowicy).
• Występowanie guzków reumatoidalnych.
• Do ustalenia rozpoznania RZS muszą być spełnione przynajmniej 4 z 7 kryteriów, objawy zaś muszą występować przez co najmniej 6 tygodni.

Leczenie:
Farmakoterapia: Pacjent, u którego dopiero zaczyna się podejrzewać RZS, powinien natychmiast zostać skierowany do reumatologa w celu konsultacji specjalistycznej co do podania DMARD (disease modifying antirheumatic drugs — leki modyfikujące przebieg choroby, LMPCh). Seropozytywność nadżerek we wczesnej fazie RZS świadczy o rozwoju procesu chorobowego. W czasie oczekiwania na konsultację reumatologiczną podaje się NLPZ. Jeśli nie następuje poprawa, podaje się NLPZ z innej grupy chemicznej, ewentualnie selektywny inhibitor COX-2 (można rozważyć w przypadku przebytej choroby wrzodowej). W razie potrzeby spróbować łączyć NLPZ z paracetamolem albo tramadolem. Można zastosować miejscową terapię małych stawów przy użyciu maści z kapsaicyną — wykazano skuteczność. Reumatolog rozważa wczesne wprowadzenie DMARD (najczęściej podaje się metotreksat) i/lub leków biologicznych (inhibitory TNF-alfa, np. etanercept, adalimumab, infliksymab). Leki te zmniejszają objawy choroby, a nawet ograniczają jej rozwój, ale rezultaty leczenia widać dopiero po dłuższym czasie. Jeśli podczas terapii pacjent „złapie” infekcję, należy odstawić zarówno metotreksat, jak i inhibitory TNF na 1–2 tygodnie. Miejscowe iniekcje steroidów mogą w razie potrzeby być dobrym uzupełnieniem. Można też rozważyć terapię małymi dawkami podawanych doustnie kortykosteroidów — indywidualna dawka 2,5–10 mg prednizolonu na dobę; zmniejszają one objawy i zapobiegają dalszej degeneracji stawów. Nigdy nie podawać steroidów przed wizytą u reumatologa — utrudnia to ocenę!

Reumatochirurgia: Główne wskazanie to uśmierzenie bólu w zniszczonym stawie, a także poprawa funkcjonowania i zmniejszenie ryzyka zerwania ścięgien. Wykonuje się zabiegi synowektomii stawu, tenosynowektomii (usunięcie zakażonego płynu stawowego), arthrodesis (operacja usztywnienia) lub artroplastyki (wstawienie endoprotezy). W rachubę mogą także wchodzić zabiegi stabilizujące odcinek szyjny kręgosłupa.

(Według: MEDYCYNA W PRAKTYCE, wydawnictwo „Pulsu Medycyny”, 2015, Redakcja naukowa:
dr hab. n. med. Adam Windak, prof. UJ 
prof. dr hab.  n. med. Witold Lukas 
dr n. med. Marek Oleszczyk