Energię protonową wykorzystuje się głównie do niszczenia nowotworów we „wrażliwym” otoczeniu, jak oko, rdzeń kręgowy, ucho środkowe czy mózg, zwłaszcza u dzieci, u których ujawniają się często, poza złośliwymi, nowotwory łagodne, jak chrzęstniaki, nerwiaki ucha środkowego czy nerwu wzrokowego, guzy przyrdzeniowe, malformacje naczyniowe w mózgu. Wiązka protonowa nie niesie ryzyka uszkodzenia zdrowych tkanek, ze szkodą dla ich rozwoju czy powstania wtórnych nowotworów popromiennych. „Wysoka, zogniskowana w guzie dawka protonów pozwala ograniczyć czas terapii i skutecznie zastępuje traumatyczną operację. Terapia protonowa to prawie zerowe ryzyko powikłań i wysoka precyzja „malowania dawki” (ang. dose painting)” — wyjaśnia prof. Maciejewski.

Jak tworzyły się stanowiska terapeutyczne

W 2006 r. z inicjatywy IFJ PAN zawiązane zostało konsorcjum Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej, mające na celu koordynację prowadzonych w Polsce prac badawczych i projektowych, zmierzających do stworzenia ośrodków radioterapii protonami i jonami węgla dla nowotworów o dowolnej lokalizacji. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego podpisało z IFJ PAN umowy dotyczące realizacji dwu projektów finansowanych z funduszy Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka: na cyklotron i stanowisko terapii oka oraz na dwa stanowiska gantry.

W 2010 r. wyłoniono w przetargu wykonawcę cyklotronu Proteus C-235 oraz budynku dla niego. W marcu następnego roku rozpoczęła się budowa.

W 2011 roku dwaj pacjenci z nowotworami gałki ocznej, hospitalizowani na Oddziale Okulistyki Szpitala Uniwersyteckiego przeszli w Instytucie Fizyki Jądrowej PAN serię napromieniania wiązką protonową pochodzącą z cyklotronu AIC-144, skonstruowanego w Instytucie i adap-towanego do potrzeb medycznych. Tak rozpoczęła się faktyczna współpraca IFJ z medycyną, a konkretnie radioterapią onkologiczną.

W grudniu 2012 r. w nowym budynku w Bronowicach oddano do użytkowania sprowadzony z Belgii cyklotron, mający służyć do badań naukowych i terapii medycznych. W 2013 r. Szpital Uniwersytecki uzyskał kontrakt z NFZ na stosowanie terapii protonowej w nowotworach oka.

Obecnie w bronowickim Centrum działa już także jedno ze stanowisk gantry, drugie zostanie ukończone we wrześniu br. Stanowisko terapeutyczne typu gantry umieszczone jest w bunkrze o kilkumetrowych betonowych ścianach i wysokości ok. 11 m. Ważące ponad 10 ton magnesy, umieszczone na 100-tonowej obrotowej kratownicy, kierują wiązkę protonów w guz nowotworowy z precyzją 1 mm.

Wysokie koszty i duże oszczędności

W październiku br. część medyczna Centrum Cyklotronowego Bronowice będzie gotowa na przyjęcie pierwszych pacjentów. Na dwóch stanowiskach gantry można będzie leczyć do 700 chorych rocznie. Częścią całej inwestycji było szkolenie fizyków medycznych, techników elektroradiologii, obsługi cyklotronu i stanowisk terapeutycznych.

Pacjenci okulistyczni kwalifikujący się do terapii protonowej oka są leczeni w CCB-IFJ PAN we współpracy z Oddziałem Klinicznym Okulistyki i Onkologii Okulistycznej Szpitala Uniwersyteckiego i z krakowskim Centrum Onkologii. Już rok temu złożono w Ministerstwie Zdrowia dokumenty w celu uzyskania finansowania przez NFZ leczenia pacjentów z nowotworami o innej lokalizacji niż oko. Wycena tej procedury przez AOTMiT będzie na pewno znacznie tańsza niż jej koszt w USA (80-90 tys. dol.), dokąd wysyła się chorych. W krakowskim Centrum Onkologii wyceniono ją na 150 tys. zł, a procedurę terapii protonowej oka na 55 tys. zł. Koszt cyklotronu, 2 stanowisk terapeutycznych i stanowiska do terapii oka wynosi w sumie 250 mln zł.

Porozumienie o współpracy IFJ PAN oraz Centrum Onkologii umożliwi wykorzystanie potencjału infrastrukturalnego tych specjalistycznych placówek dla dobra chorych.