Jak skutecznie zapobiegać zachowaniom samobójczym

12 grudnia odbyła się konferencja prasowa Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym Zakładu Zdrowia Publicznego w Instytut Psychiatrii i Neurologii o profilaktyce samobójstw pn. „Organizacja systemu ochrony zdrowia psychicznego: promocja, profilaktyka, zapobieganie zachowaniom samobójczym - czy jako społeczeństwo jesteśmy gotowi?”. Czy osoby zagrożone ryzykiem zachowań samobójczych są dziś należycie wspierani przez system opieki zdrowotnej? Na ile zmieniła się świadomość społeczna dotycząca zagrożenia zachowaniami samobójczymi? Eksperci poszukiwali odpowiedzi na te pytania również w kontekście zmian jakie obecnie mają w Polsce miejsce w zakresie psychiatrii dziecięco-młodzieżowej oraz psychiatrii osób dorosłych.

Profilaktyka i podstawowa opieka zdrowotna to filary prewencji zachowań samobójczych

Dyskusja o konieczności redukcji ryzyka zachowań samobójczych jest szczególnie istotna w rzeczywistości po pandemii COVID-19, która w istotny sposób zwiększyła zapadalność na zaburzenia psychiczne, szczególnie te o charakterze depresyjnymi i lękowym. Na to nałożyła się trwająca obecnie wojna w Ukrainie oraz pogłębiający się kryzys klimatyczny. Żyjemy w niestabilnym świecie, co negatywnie rzutuje na kondycję psychofizyczną całej populacji, szczególnie osób młodych.

- W 2020 r. Światowa Organizacja Zdrowia stworzyła „Atlas zdrowia psychicznego”. W dokumencie tym przeanalizowano populacje poszczególnych państw pod kątem parametrów zdrowia psychicznego oraz funkcjonowania systemu opieki psychiatrycznej. Tylko w 34 proc. państw na świecie opracowano długotrwałą strategię na rzecz zdrowia psychicznego. Aby system mógł działać skutecznie i zapewniać szeroki dostęp do opieki w tym obszarze, musi dysponować odpowiednimi zasobami. W tym samym dokumencie wskazano, że jedynie 3,6 proc. wydatków na zdrowie w Europie jest przeznaczanych na psychiatrię. Pomoc w zakresie zdrowia psychicznego powinna być świadczona w środowisku pacjentów, a więc na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej i lekarzy rodzinnych. Większość zaburzeń psychicznych może być z powodzeniem diagnozowana i leczona przez specjalistów medycyny rodzinnej – zauważyła Nino Berdzuli, MD, MPH, PhD, dyrektor Biura Światowej Organizacji Zdrowia w Polsce, specjalny wysłannik WHO ds. działań na rzecz uchodźców z Ukrainy w państwach przyjmujących.

Przedstawicielka WHO podkreśliła, że w tym kontekście pozytywnie należy ocenić kierunek i efekty zmian w polskiej psychiatrii. Personel POZ powinien też odgrywać kluczową rolę w procesie oceny ryzyka zachowań samobójczych.

- Dla skutecznej prewencji zachowań samobójczych potrzebna jest efektywna współpraca międzysektorowa – dodała dyrektor Nino Berdzuli.

Kluczową instytucją w zakresie zapobiegania zachowań samobójczych pozostaje Biuro ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym. Jego głównym celem operacyjnym jest profilaktyka i zmniejszenie liczby samobójstw w Polsce. Jednym z elementów profilaktyki jest odpowiedzialne informowanie o zachowaniach samobójczych i zdrowiu psychicznych

- Pod kierownictwem dr Halszki Witkowskiej, ekspertki Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym w Instytucie Psychiatrii i Neurologii, działa zespół eksperci, którego zadaniem jest m.in. monitorowanie mediów i szkolenie dziennikarzy, tak by informowali o zachowaniach samobójczych w sposób niestygmatyzujący – mówi Anna Gil, kierownik Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym.

Działalność szkoleniowa przybiera bardzo różnorodne formy od organizacji webiranów i szkoleń, przez aktywność na uczelniach po spotkania z dziennikarzami w redakcjach.

- Dziś przekaz medialny ma taką siłę, że jedno zdanie może wyrządzić wielką i czasami nieodwracalną krzywdę. (…) Dzięki działaniu zespołu dr Halszki Witkowskiej współpraca z dziennikarzami układa się jednak coraz lepiej – dodała Anna Gil.

Do zadań Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym należy również opracowywanie i wdrażanie programów profilaktycznych w zakresie zdrowia psychicznego. Jednym z nich jest program skierowany do młodzieży uczącej się w szkołach ponadpodstawowych oraz dzieci i młodzieży przyjmowanych do szpitali w ramach pomocy doraźnej oraz hospitalizowanych. Odrębny program profilaktyczny obejmuje populację dzieci i młodzieży hospitalizowanych z powodu zaburzeń psychicznych oraz po zakończeniu pobytu w szpitalu.

Profilaktyka zachowań samobójczych powinna obejmować również seniorów

W ramach działalności Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym zrealizowano również – pod kierownictwem prof. Łukasza Wieczorka i prof. Katarzyny Dąbrowskiej - autorski pilotażowy program profilaktyki depresji i zachowań samobójczych skierowany do osób powyżej 60 roku życia, które opiekują się pacjentami z otępieniem. Program zakończono w grudniu 2023 roku.

- Na pilotaż składało się 10 spotkań, a każde z nich stanowi odrębny moduł. Spotkania odbywały się regularnie w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w tygodniowych odstępach. Celem pilotażu jest przetestowanie modelu, który mógłby jako odrębny produkt rozliczeniowy, być wdrażany we wszystkich zainteresowanych ośrodkach. Pierwsze wnioski z pilotażu potwierdzają ogromną potrzebę w zakresie profilaktyki zdrowia psychicznego w populacji osób w wieku senioralnym. W systemie ochrony zdrowia i pomocy społecznej nie ma dziś oferty skierowanej do tej grupy wiekowej i społecznej. Tymczasem trendy demograficzne są nieubłagane, społeczeństwo europejskie, w tym polskie, się starzeje i opracowanie takiej oferty wydaje się w tym kontekście po prostu niezbędne. Osoby objęte pilotażem oceniły program bardzo pozytywnie – powiedziała dr n. hum. Daria Biechowska, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Suicydologicznego, ekspert Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym.

Rozwiązanie WHO testowane w polskich warunkach

Zapewnienie dostępności do opieki psychiatrycznej to ważny czynnik chroniący przez zachowaniami samobójczymi. W oparciu o evidence based medicinie Światowa Organizacja Zdrowia w 2008 r. stworzyła narzędzie, którego implementacja może pozwolić na uzupełnienie luki w dostępności na najbardziej podstawowym poziomie. W 2016 Mental Health Gap Action Programme (mhGAP) zostało zaktualizowane.

- Celem mhGAP jest zwiększenie dostępu do wsparcia psychologicznego zapewnianego nie przez personel specjalistyczny, ale przez personel medyczny w celu zaspokojenia potrzen zdrowotnych, którym nie jest w stanie sprostać system opieki psychiatrycznej – mówi dr Daria Biechowska.

Jak wyjaśniła, program trafił do Polski i jest w pewnym zakresie realizowany przez warszawski Instytut Psychiatrii i Neurologii, gdzie zaadaptowano do polskich warunków moduł poświęcony depresji, samouszkodzeniom i samobójstwom, zaburzeniom będącym następstwem nadużywania substancji psychoaktywnych oraz te związane z długotrwałym stresem. Pilotaż jest realizowany w województwach mazowieckim i podlaskim. Wyboru nie dokonano przypadkowo – zdecydowano się na województwa, gdzie jest najwięcej interwencji w zakresie zdrowia psychicznego na poziomie POZ i gdzie placówki te dobrze współpracują z lokalnym systemem opieki psychiatrycznej. W październiku odbyły się pierwsze szkolenia, w których wzięli udział m.in. lekarze i pielęgniarki oraz położne POZ, a także personel z CZP ze wskazanych dwóch województw.

- 40 osób zakończyło szkolenie, z czego 24 osoby zgłosiło chęć samodzielnego prowadzenia szkoleń jako trenerzy dla personelu z POZ. Jesteśmy obecnie na etapie organizacji superwizji oraz dalszych szkoleń dla wyszkolonych w ten sposób trenerów. (…) Planujemy, by do 2025 roku rozwiązanie objęło obszar całej Polski – wyjaśniła Daria Biechowska.

PRZECZYTAJ TAKŻE: Finansowanie psychiatrii dziecięcej wzrosło do ponad miliarda złotych. Pięta achillesowa to placówki II poziomu