• pozyskanie lepszych danych ze wszystkich obszarów dostarczania pomocy medycznej i usług na temat rezultatów działań;
• wsparcie polityki w zakresie zdrowia psychicznego właściwym finansowaniem;
• dokończenie trwającej od dziesięcioleci deinstytucjonalizacji opieki nad chorymi psychicznie (z opieki szpitalnej na środowiskową);
• skupienie uwagi na dostarczaniu zintegrowanych usług opartych na działaniach środowiskowych;
• uwzględnienie zintegrowanego świadczenia usług w zakresie zatrudnienia.
• Skutki urzędniczej ospałości

W Indeksie Integracji Zdrowia Psychicznego nasz kraj znalazł się na miejscu 15., co świadczy o sile realizowanej polityki. Bardziej miarodajne, bo w większym stopniu odzwierciedlające krajowe realia jest jednak miejsce 21., jakie Polska zajmuje w kategorii dostępu do opieki. Choć zarysowuje się trend odchodzenia od funkcjonowania dużych szpitali psychiatrycznych, to „możliwości otrzymania opieki bliżej miejsca zamieszkania są w dalszym ciągu ograniczone, a dostęp do opieki i mieszkań chronionych pozostaje niedostateczny” — zauważa socjolog dr Jacek Moskalewicz, szef Wydziału Organizacji Służby Zdrowia w warszawskim Instytucie Psychiatrii i Neurologii.

Polski Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego zawiera wiele dobrych rozwiązań, jednak jego realizacja jest bardzo opóźniona. Dr n. med. Sławomir Murawiec, prof. Ośrodka Zdrowia Psychicznego Instytutu Psychiatrii i Neurologii i praktykujący psychiatra wyjaśnia, że integracja osób żyjących z chorobami psychicznych nie ma politycznego wsparcia ze strony państwa.

Zdaniem dr. Murawca, polski program jest bardzo dobry. Jego główne cele to: rozpowszechnianie informacji i podnoszenie poziomu świadomości społeczeństwa w celu promowania zdrowia psychicznego, zapobieganie chorobom i zmniejszanie stygmatyzacji, badania i rozwój skuteczniejszych systemów gromadzenia danych z obszaru zdrowia psychicznego oraz zapewnienie osobom cierpiącym na choroby psychiczne wsparcia niezbędnego do życia w społeczeństwie.

Problem polega na tym, że program jest rażąco niedofinansowany, co stwierdził w bardzo krytycznym raporcie Rzecznik Praw Obywatelskich. Większość planowanych wskaźników ma znaczne opóźnienie, a Rada ds. Zdrowia Psychicznego, powołana w ramach Ministerstwa Zdrowia do nadzorowania wdrożenia, zebrała się tylko dwa razy w latach 2011-2013.

Plusy i minusy systemu

Mimo problemów, Indeks wskazuje na mocne strony polskiego systemu ochrony zdrowia psychicznego. W porównaniu z sąsiednimi krajami, liczba łóżek szpitalnych w opiece psychiatrycznej w Polsce nigdy nie była wysoka, a w związku z tym, że większość opieki świadczona jest przez kliniki ambulatoryjne, kraj otrzymał w indeksie pełną punktację za deinstytucjonalizację. Polska zyskała również punkty za istnienie opieki domowej i za indywidualne budżety opiekuńcze dla wszystkich inwalidów — grupy, która obejmuje również osoby z chorobami psychicznymi.
W całym kraju jest około 1100 klinik ambulatoryjnych, co zdaniem Wandy Langiewicz z Instytutu Psychiatrii i Neurologii, eksperta w dziedzinie organizacji systemu ochrony zdrowia psychicznego w Polsce, jest istotną zaletą systemu. Jednak poziom opieki zapewniany przez kliniki bywa niekiedy bardzo podstawowy. Około 30 proc. z nich jest otwartych 1-3 razy w tygodniu, a około połowa zapewnia przede wszystkim, a niekiedy wyłącznie, opiekę lekową, bez poradnictwa psychologicznego. Pozostałe oferują szerszy zakres świadczeń medycznych, lecz nie są otwarte w weekendy, rzadko świadczą opiekę socjalną i niekoniecznie posiadają personel wykwalifikowany w zakresie określonych chorób psychicznych.
„Dominuje medycyna lecznicza, w której świadczenie skupione jest na leczeniu choroby, a nie poprawie jakości życia pacjenta czy integracji społecznej” — uważa Wanda Langiewicz. Na 4,4 miliona wizyt w tych klinikach w 2011 roku (ostatnie dostępne dane) tylko 3 proc. obejmowało psychoterapię.

Szpitale psychiatryczne i pokrewne instytucje zapewniające długoterminową opiekę nadal pozostają ważnym elementem lecznictwa psychiatrycznego w Polsce. Podobnie jak w innych krajach, liczba łóżek na głowę mieszkańca w tych szpitalach zmniejszyła się, choć następowało to w tempie zauważalnie wolniejszym niż w pozostałych krajach Europy. Większość łóżek psychiatrycznych nadal pozostaje w specjalistycznych szpitalach psychiatrycznych, a wzrost liczby oddziałów psychiatrycznych w szpitalach ogólnych jest powolny. Ponadto 20 proc. wszystkich łóżek psychiatrycznych jest przeznaczone na długoterminową opiekę nad pacjentami przewlekle chorymi.

Cały system odczuwa brak wykwalifikowanego personelu. Polska zajmuje 29. miejsce w Indeksie pod względem wielkości kadr w systemie zdrowia psychicznego, otrzymując zaledwie 10,9 na 100 punktów.

Zatrudnieni jako niepełnosprawni

Najwięcej punktów wśród kategorii Indeksu (72,2 na 100) i 9 miejsce uzyskała Polska w ocenie polityki zatrudnienia. Naszą mocną stroną są w szczególności programy pracy chronionej, za którą kraj otrzymał maksimum punktów.

W tym przypadku osoby żyjące z chorobą psychiczną korzystają z objęcia ogólnymi przepisami, których celem jest pomoc osobom niepełnosprawnym w znalezieniu i utrzymaniu pracy. W zakładach pracy chronionej, niepełnosprawni pracownicy stanowią 30-40 proc. załogi, mają zapewnione dodatkowe szkolenie zawodowe i rehabilitację. Zdaniem Wandy Langiewicz, prawie jedna piąta z ok. 200 tys. osób niepełnosprawnych pracujących w takich przedsiębiorstwach w całym kraju to osoby cierpiące na chorobę psychiczną.

Wątpliwości w odniesieniu do wszystkich tych programów budzi skuteczność w wytyczaniu drogi powrotu do pracy na wolnym rynku. Z pewnością takie programy są jednak lepszym wyjściem niż bezrobocie.