Dlaczego łatwiej uzależnić się od social mediów, ale już nie od nauki?

• 13 grudnia odbyła się konferencja Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym "Pomoc osobom w kryzysie psychicznym i profilaktyka zdrowia psychicznego w czasach internetu i social mediów. Najważniejsze obszary i wyzwania". Jednym z tematów była kwestia uzależnień behawioralnych od nowych technologii.
• Niektóre z aktywności zapewniają nam natychmiastowy i częsty feedback. Przykładowo uprawianie sportu nie da nam tak natychmiastowej gratyfikacji, bo podobnie jak np. nauka języków obcych, wymaga więcej czasu i wysiłku - mówi dr Michał Gola.

Truizmem jest stwierdzenie, że postęp technologiczny - którego tempa nie przewidywaliśmy jeszcze kilkadziesiąt lat temu - niesie ze sobą nie tylko szanse na cywilizacyjny skok, ale też wiele zagrożeń. Wśród nich znajdują się też nowe uzależnienia.

Stare mechanizmy, nowe uzależnienia

Uzależnienie behawioralne nie wiąże się z przyjmowaniem substancji psychoaktywnych, ale polega na podejmowaniu pewnych czynności w sposób niekontrolowany.

PRZECZYTAJ TAKŻE: Pandemia COVID-19 zwiększy liczbę osób uzależnionych

Od czego zależy to, że od jednych zachowań się uzależniamy, a od innych nie? Jak rozpoznać nałogowca?

– Dlaczego niektóre aktywności mogą uzależniać bardziej niż inne? Za formułowanie przewidywań i podejmowanie działań odpowiada w naszym mózgu dopamina. Gdy osiągamy wcześniej założony cel, w mózgu wydziela się endorfina, czyli hormon związany z przyjemnością. To mechanizm bardzo stary, który rozwinął się nie tylko u ssaków, ale też u innych żywych organizmów. Problem jednak na tym, że większość zadań i czynności, które wykonujemy współcześnie, niewiele ma wspólnego z aktywnościami, jakie podejmowaliśmy w toku ewolucji. Te atawistyczne mechanizmy nadal są jednak wykorzystywane przez np. twórców gier komputerowych, platform streamingowych czy mediów społecznościowych. Nasze mózgi aplikują więc ewolucyjne mechanizmy do czynności takich jak zdobywanie lajków. Aby otrzymać taką formę uznania, staramy się np. zrobić dobre zdjęcie i natychmiast otrzymujemy feedback, wzmocnienie jest więc natychmiastowe i niesamowicie silnie: w ten sposób dostajemy czasami informację od setek lub tysięcy osób - mówi dr hab. Mateusz Gola, profesor Instytutu Psychologii Polskiej Akademii Nauk oraz Research Professor Institute for Neural Computation, University of California San Diego.

Jak zaznacza, nasi przodkowie nigdy w przeszłości nie otrzymywali w tak krótkim czasie potwierdzenia swojej atrakcyjności w oczach grupy. Podobnie szybko otrzymujemy tego rodzaju bodźce i wzmocnienie, grając w gry komputerowe - dlatego właśnie coraz mocniej się w nie angażujemy. Nowoczesne technologie znakomicie są więc w stanie wykorzystywać ludzkie mechanizmy motywacji i uczenia się, a ich celem jest, aby użytkownicy maksymalnie długo pozostawali zaangażowani w daną aktywność.

– Niektóre z aktywności zapewniają nam więc natychmiastowy i częsty feedback. Przykładowo uprawianie sportu nie da nam tak natychmiastowej gratyfikacji, bo podobnie jak np. nauka języków obcych, wymaga więcej czasu i wysiłku. Nowe technologie często serwują nam bardzo silne masowe wzmocnienia, np. nie wygrywamy za każdym razem, ale pojedyncze wygrane są bardzo znaczące. Powoduje to, że częściej wracamy do takiej aktywności. Co więcej, wysiłek włożony np. w aktywność w ramach gry komputerowej nie jest proporcjonalny do otrzymanej nagrody, w przeciwieństwie do sportu, gdzie aby coś wyćwiczyć i osiągnąć efekt, musimy włożyć w trening wiele wysiłku. Podobnie jest z uzależnieniem od pornografii. Aby mieć satysfakcjonujące życie seksualne z naszym partnerem, musimy najpierw zbudować prawidłową relację, a więc poświęcić temu sporo czasu, uwagi i zaangażowania. Wymaga to wielu umiejętności społecznych. Możemy też pójść drogą na skróty, nie dbając o aspekt społeczny i emocjonalny seksu, po prostu za niego zapłacić lub dokonać kilku kliknięć na klawiaturze - dodaje dr Michał Gola.

Wyróżniki uzależnienia behawioralnego

Badania pokazują, że wśród uzależnień behawioralnych dominują: hazard, gry komputerowe, pornografia i media społecznościowe. Do 2022 r. jedynie hazard był oficjalnie rozpoznawany jako uzależnienie behawioralne w klasyfikacji DSM-5. W tym roku została jednak opublikowana nowa klasyfikacja ICD-11. Wszystkie kraje członkowskie Światowej Organizacji Zdrowia są zobowiązane do jej wprowadzenia w okresie kolejnych 4 lat. W tej klasyfikacji wśród uzależnień behawioralnych obok hazardu pojawia się też uzależnienie od gier komputerowych, a do kategorii zaburzenia kontroli i impulsów pojawiło się też rozpoznanie kompulsywnych zachowań seksualnych, obejmujące kompulsywne korzystanie z pornografii.

– Każda z tych jednostek uwzględnionych w ICD-11 posiada swoje kryteria diagnostyczne, ale są one zbliżone. Są to: uporczywa forma zachowania, zaniedbywanie codziennych czynności i relacji społecznych z powodu podejmowania aktywności problemowej, kontynuacja zachowania mimo negatywnych konsekwencji jego nadużywania i przez dłuższy okres. Ponadto zachowanie nie może być efektem innych zaburzeń, np. choroby afektywnej-dwubiegunowej i związanym z nią epizodem manii - wyjaśnia dr Michał Gola.

Uporczywość przejawia się tym, że dana osoba traci kontrolę nad tym, jak i kiedy angażuje się w aktywność. Jak ICD-11 definiuje “dłuższy okres”? Dla gier komputerowych to minimum 12 miesięcy, dla kompulsywnych zachowań seksualnych minimum 6 miesięcy.