Czy przy zbiegu prawa do świadczenia emerytalnego i renty wypadkowej nie wolno zarobić ani złotówki

Nieporozumienie wzięło się z zaniepokojenia tych Czytelników, którzy w tym czasie otrzymali z ZUS-u informacje o obowiązujących od 1 stycznia 2003 r. nowych warunkach pobierania świadczeń wypadkowych w związku z osiąganiem przychodów. A artykuł został odczytany jako bieżąca polemika ze stanowiskiem ZUS-u w tej materii. Tak jednak nie było. Za niezamierzone przyczynienie się do nieporozumienia przepraszam, a poruszone przez Czytelników kwestie w czasie telefonicznego dyżuru - wyjaśniam.
Omówione ostatnio zasady zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty, dotyczące przychodów z działalności pozarolniczej, nadal obowiązują. Od początku tego roku mają zastosowanie także do zawieszania lub zmniejszania rent wypadkowych. Jednakże w szczególnym przypadku zbiegu prawa do renty wypadkowej i emerytury, ich zastosowanie jest nieco odmienne, ponieważ w pierwszym rzędzie rozstrzygają o tym, czy będą przysługiwały obydwa świadczenia (renta i połowa emerytury lub odwrotnie), czy tylko jedno z nich. Po dokonaniu tego rozstrzygnięcia stosuje się je do zawieszania lub zmniejszania wybranego świadczenia na zasadach ogólnych.
Co mówią nowe przepisy
Do końca 2002 r. osobie uprawnionej jednocześnie do renty wypadkowej (z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej) oraz do emerytury przysługiwało prawo do tzw. półtorakrotności świadczenia, tzn. renta powiększona o połowę emerytury lub odwrotnie, bez względu na dodatkowe przychody. Niezależnie od tego, osiąganie przychodów, bez względu na ich wysokość, nie powodowało zawieszenia ani zmniejszenia renty. Wprowadzone zmiany wiążą się z wejściem w życie przepisów nowej ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Przepis art. 26 ust. 1 tej ustawy brzmi jak dawniej:
,Osobie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy z ubezpieczenia wypadkowego oraz do emerytury na podstawie odrębnych przepisów wypłaca się, zależnie od jej wyboru:
1) przysługującą rentę powiększoną o połowę emerytury albo
2) emeryturę powiększoną o połowę renty".
Z tym, że w ust. 3 dodano następujące zastrzeżenie: ,Przepisu ust. 1 nie stosuje się, jeżeli osoba uprawniona osiąga przychód powodujący zawieszenie prawa do świadczeń lub zmniejszenie ich wysokości określony w ustawie o emeryturach i rentach z FUS, niezależnie od wysokości tego przychodu".
Stanowisko ZUS-u
Brzmienie tego przepisu jest na tyle skomplikowane, że doprawdy niełatwo tu o jednoznaczną wykładnię. Niemniej z informacji Czytelników wynika, że ZUS takiej wykładni dokonał i zajął w tej materii następujące stanowisko: osiąganie choćby złotówki przychodu, o którym mowa w przywołanej ustawie, powoduje w każdym wypadku utratę prawa do półtorakrotności świadczeń. Niestety, stanowisko takie w żaden sposób nie wynika z brzmienia przepisu, tj. z jego wykładni językowej i może opierać się co najwyżej na wykładni funkcjonalnej, nawiązującej do intencji ustawodawcy. Lecz to wykładnia językowa jest podstawową metodą interpretacji tekstu prawnego i należy w jak największym zakresie opierać rozumienie przepisu właśnie na niej, ponieważ wykładnia językowa nie daje tak dużego pola do manipulacji i dowolności interpretacyjnej, jak wykładnia funkcjonalna.
Jakie były intencje
Zgodnie z wykładnią językową, przepis ust. 3 mówi o osiąganiu przychodu POWODUJĄCEGO zawieszenie lub zmniejszenie prawa do świadczeń, NIEZALEŻNIE OD WYSOKOCI tego przychodu. Takim przychodem jest w ustawie o emeryturach i rentach z FUS jedynie przychód, o którym mowa w art. 103 ust. 2a - przychód uzyskiwany przez emeryta z tytułu kontynuacji zatrudnienia bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy. Przychód ten powoduje zawieszenie emerytury bez względu na jego wysokość. Pozostałe rodzaje przychodów powodują zawieszenie lub zmniejszenie świadczeń w zależności od ich wysokości - w razie przekroczenia 130 lub 70 proc. przeciętnego wynagrodzenia.
Gdyby ustawodawca miał intencje, jakie przypisuje mu ZUS, nadałby przepisowi ust. 3 brzmienie następujące: ,Przepisu ust. 1 nie stosuje się, jeżeli osoba uprawniona osiąga przychód, O KTÓRYM MOWA w art. 104 ust. 1-4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, niezależnie od wysokości tego przychodu" (takiego sformułowania użył ustawodawca w przepisie art. 25a uchylonej ustawy wypadkowej i wszystko było jasne). Ponadto musiałby uzupełnić ten przepis o zdanie drugie, wskazujące, co - jeśli nie przepis ust. 1 - znajdzie w tej sytuacji zastosowanie. Żaden obowiązujący przepis nie wskazuje bowiem, tak jak czynił to przepis art. 24 ust. 3 uchylonej ustawy wypadkowej, że osobie uprawnionej wypłaca się wówczas jedno świadczenie - wyższe lub przez nią wybrane. Znowu należy się tego domyślać, na podstawie intencji ustawodawcy, co do której ZUS przypisuje sobie daleko idącą wiedzę. Czy nie za dużo tu jednak - jak na państwo prawa - domysłów, a za mało odczytania przepisów w brzmieniu, w jakim zostały ustanowione?
Tym bardziej, jeśli przepisy dotyczą pozbawienia obywateli jakiegoś zakresu praw nabytych, co zawsze stanowi wyjątek od zasady nienaruszalności tych praw i jako wyjątek powinno być interpretowane ściśle według brzmienia przepisów.
Warto się odwołać!
Co w tej sytuacji mogą zrobić nasi Czytelnicy, którzy nie zechcą pogodzić się ze stanowiskiem ZUS-u? Otóż mogą odwołać się od decyzji ZUS-u zawieszającej im prawo do jednego ze świadczeń. Decyzja taka powinna zawierać pouczenie o przysługującym prawie odwołania do sądu w ciągu miesiąca od dnia jej doręczenia.
Odwołanie należy wnieść na piśmie za pośrednictwem Oddziału ZUS-u, który wydał decyzję, tzn. wysłać je na adres ZUS-u. W odwołaniu należy wnioskować o uchylenie wydanej decyzji jako niezgodnej z prawem, a w uzasadnieniu opisać okoliczności swojej sprawy oraz posłużyć się argumentami zaczerpniętymi z niniejszego artykułu albo po prostu załączyć jego kopię. Osoby, które ukończyły 60 lat (kobiety) lub 65 lat (mężczyźni), mogą ponadto powołać się na przepis art. 103 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który wyklucza zastosowanie wobec nich przepisów o zawieszaniu lub zmniejszaniu świadczeń ze względu na uzyskiwanie dodatkowych przychodów.
Warto spróbować, ponieważ postępowania sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych są bezpłatne, a orzeczenie sądowe może uchylić lub zmienić decyzję ZUS-u i przywrócić prawo do obydwu świadczeń.
I jeszcze odpowiedzi na dwa pytania, które padły podczas dyżuru, a dotyczyły treści poprzedniego artykułu. Przedstawione w nim zasady zawieszania i zmniejszania świadczeń stosuje się także do emerytur wcześniejszych i emerytur z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Nie stosuje się ich do świadczeń i zasiłków przedemerytalnych, które są zawieszane na odrębnych zasadach. Dla ustalenia wysokości przychodu powodującej zmniejszenie lub zawieszenie prawa do emerytury i renty przychody z różnych źródeł sumuje się. W związku z czym pozostawanie w zatrudnieniu obok działalności prywatnej może spowodować zawieszenie świadczeń także przy deklarowaniu najniższej kwoty.



Podstawa prawna:
1) art. 26 ust. 1 i 3 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. nr 199, poz. 1673, zm. nr 241, poz. 2074),
2) art. 103 i 104 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 162, poz. 1118 ze zm.).