Ból przewlekły a funkcjonowanie pamięci

Międzynarodowe Towarzystwo Badania Bólu (International Association for Study of Pain - IASP) definiuje ból jako nieprzyjemne doznanie zmysłowe i emocjonalne, związane z rzeczywistym lub potencjalnym uszkodzeniem ciała. Bodźce alarmowe informujące o uszkodzeniu tkanek mogą być pochodzenia mechanicznego, termicznego lub chemicznego.
Ból ostry może indukować zmiany patologiczne w układzie nerwowym (np. sensytyzację, czyli obniżenie progu wrażliwości receptorów bólowych), ustalać się na pewnym poziomie intensywności i przechodzić w ból przewlekły. Większość specjalistów za ból przewlekły uznaje dolegliwości trwające nieprzerwanie lub stale nawracające w określonych porach dnia w okresie co najmniej 6 miesięcy. Najpowszechniej występującymi przewlekłymi dolegliwościami bólowymi są bóle głowy (m.in. bóle migrenowe) oraz bóle stawów spowodowane zmianami zwyrodnieniowymi, a zwłaszcza ból w odcinku lędźwiowo-krzyżowym kręgosłupa (low back pain). W praktyce klinicznej często spotykany jest również ból towarzyszący chorobie nowotworowej, bóle neurogenne (neuropatyczne) wynikające z uszkodzeń nerwów obwodowych lub ośrodkowego układu nerwowego (np. wskutek urazu lub infekcji) oraz bóle psychogenne, których nie udaje się powiązać z żadną chorobą ani uszkodzeniem ciała.
Źródła amerykańskie podają, że na ból przewlekły cierpi od 17 do 31 proc. społeczeństwa. Częstość występowania bólu przewlekłego w populacjach europejskich oszacowano nawet na 35,5 proc. (2/3 osób z tej grupy cierpi na łagodny lub umiarkowany ból chroniczny). Przewlekłe dolegliwości bólowe częściej dotyczą kobiet (ma je 40 proc. kobiet i 31 proc. mężczyzn) oraz pacjentów w wieku podeszłym (50 proc. osób powyżej 65 roku życia) (Pain: Clinical Updates 2003, XI, 2).

Stresujący ból

Ból jest czynnikiem stresogennym, aktywującym sympatyczny układ nerwowy, co objawia się m.in. zwiększeniem napięcia mięśni, przyspieszeniem pracy serca i podniesieniem ciśnienia tętniczego krwi. W przypadku bólu chronicznego stale utrzymujący się stan pobudzenia organizmu, a także rozchwianie równowagi pomiędzy mediatorami chemicznymi, uczestniczącymi w przewodzeniu i wyciszaniu bodźców bólowych, mogą doprowadzić do powstania zaburzeń psychicznych. W zależności od grupy pacjentów i rodzaju bólu, u 30-80 proc. osób cierpiących na ból przewlekły rozpoznaje się objawy kliniczne depresji, a występowanie zaburzeń nastroju, napadów lęku i ataków paniki jest wśród nich ponad dwukrotnie częstsze niż w populacji ogólnej (Pain 2003, 106: 127-133).
Podobne mechanizmy fizjologiczne mogą odpowiadać za kilkakrotnie wykazywany w ostatnich latach negatywny wpływ bólu przewlekłego na funkcjonowanie pamięci. Chociaż większość lekarzy niemal codziennie styka się z pacjentami cierpiącymi na chroniczne dolegliwości bólowe i jednocześnie skarżącymi się na kłopoty z pamięcią i koncentracją, badań dotyczących związku pomiędzy bólem a pamięcią jest bardzo mało.
W lipcowo-sierpniowym wydaniu Clinical Journal of Pain (2005, 21: 287-291) ukazała się praca naukowców hiszpańskich, analizująca częstość występowania problemów z pamięcią wśród osób z łagodnymi bólami przewlekłymi. 149 pacjentów poddano 3 testom psychologicznym: The Pain Catastrophizing Scale, Hospital Anxiety and Depression Scale i Ouestionnaire evaluation de la Memoire. Okazało się, że 61 proc. badanych popełnia błędy w przytaczaniu fabuły wcześniej obejrzanych filmów i przeczytanych książek, 44 proc. zapomina o drobnych sprawach, które zdarzały się w ostatnim czasie, a 38 proc. nie pa
mięta szczegółów prowadzonych ostatnio rozmów. Najwięcej kłopotów z pamięcią mieli pacjenci, u których oprócz bólu stwierdzono objawy depresji lub zaburzeń lękowych.
Nieco mniejsze rozpowszechnienie problemów z pamięcią wśród osób doświadczających dolegliwości bólowych stwierdzono w badaniu przeprowadzonym przez psychiatrów z Uniwersytetu w Chicago z 2001 r. 275 pacjentów wypełniało kwestionariusze dotyczące funkcji poznawczych (m.in. pamięci), nasilenia i lokalizacji bólu, objawów depresji i zaburzeń lękowych, jakości snu oraz stosowania leków. 45 proc. uczestników badania zgłosiło przynajmniej jeden problem związany z funkcjami poznawczymi, a najczęściej wymienianym przez nich zaburzeniem (23 proc. badanych) było zapominanie. Kłopoty z pamięcią bardzo dobrze korelowały z intensywnością doznań bólowych, ale także z nasileniem depresji lub nerwicy lękowej oraz ilością zażywanych antydepresantów (J. Pain Symptom Manage 2001, 21: 392-396).

Powody dysfunkcji pamięci

Dotychczas nie udało się ustalić, czy za dysfunkcje pamięci rzeczywiście odpowiada odczuwanie bólu przewlekłego, czy współistniejące zazwyczaj wraz z nim inne czynniki, takie jak: zaburzenia lękowe i depresyjne, stosowanie leków przeciwbólowych i psychoaktywnych oraz podeszły wiek pacjentów.
Odpowiedź na to pytanie próbowali uzyskać badacze kanadyjscy, którzy już w 1995 r. przeprowadzili badanie porównujące sprawność pamięci w trzech grupach pacjentów. Pierwszą grupę stanowiło 56 pacjentów cierpiących na ból przewlekły, będący następstwem odgięciowego urazu kręgosłupa szyjnego, powstałego w wyniku szarpnięcia podczas wypadku samochodowego (pacjenci ci zostali włączeni do badania ze względu na możliwość wystąpienia u nich niewielkiego urazu głowy, który mógłby wpłynąć na funkcjonowanie pamięci). W drugiej grupie znalazło się 27 pacjentów z bólem przewlekłym wynikającym z urazów powysiłkowych, a w trzeciej - 44 pacjentów nie skarżących się na ból. W obu grupach pacjentów z bólem częstość występowania zaburzeń pamięci była porównywalna (nie zależała zatem od przyczyny bólu) i zdecydowanie większa niż u osób bez dolegliwości bólowych. Kłopoty z pamięcią nie korelowały ze stopniem nasilenia bólu i - badanej niezależnie - depresji. Autorzy badania wyciągnęli więc wniosek, że pogorszenie pamięci stwierdzane u osób cierpiących na ból przewlekły nie mogło być wynikiem urazu głowy i nie było związane z występującą u niektórych z nich depresją. Zasugerowano, że przyczyną problemów z pamięcią było stałe odczuwanie bólu (Clin. J. Pain 1995, 11: 103-111).
Inne badanie nacelowane na określenie związku pomiędzy bólem a funkcjami poznawczymi mózgu, m. in. pamięcią, przeprowadzili naukowcy z Uniwersytetu Wiedeńskiego w grupie 477 pacjentów będących w trakcie pierwszego roku terapii w jednej z klinik leczenia bólu. U chorych stosowano różne metody leczenia bólu: farmakoterapię, akupunkturę, fizjoterapię i przezskórną elektrostymulację nerwów (transcutaneous electrical nerve stimulation - TENS). U wszystkich nastąpiła redukcja intensywności bólu oraz poprawa funkcji poznawczych. Zmniejszenie doznań bólowych nie wpłynęło jednak na nastrój i samopoczucie psychiczne pacjentów. Stwierdzono zatem, że negatywne emocje oraz upośledzenie funkcji poznawczych stanowią dwa, zupełnie odrębne następstwa odczuwania bólu przewlekłego (Anesth. Analg. 2003, 97: 791-797).
Ból moduluje aktywność wielu rejonów mózgu, także tych odpowiadających za funkcje poznawcze. W jednym z ostatnich badań naukowcy kanadyjscy wykazali, że stymulacja powierzchni dłoni bólowym bodźcem termicznym (temperaturą 46-49°C) powodowała u zdrowych ochotników wzrost aktywności w ruchowym ośrodku mowy (polu Broca), w kilku miejscach kory obręczy i korze przedczołowej, natomiast spadek aktywności w płacie wyspowym i wybranych obszarach wzgórza (Neuroimage 2003, 19: 655-664).