Wola opiekuna nie zastąpi woli ubezwłasnowolnionego

Przyjęcie do domu pomocy społecznej - tryb dobrowolny lub przymusowy

Dom pomocy społecznej przeznaczony jest dla osób niezdolnych do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, które nie mają możliwości korzystania z opieki innych osób. Kieruje się do niego chorych psychicznie lub upośledzonych umysłowo, którzy nie wymagają leczenia szpitalnego, lecz tylko stałej opieki i pielęgnacji.

Przyjęcie do domu pomocy społecznej może nastąpić w trybie dobrowolnym lub przymusowym. W trybie dobrowolnym przyjmuje się osoby, które same złożyły o to wniosek lub też wyraziły zgodę na złożenie takiego wniosku przez inną osobę. Tryb przymusowy stosuje się wobec osób, które nie zgadzają się na pobyt w domu pomocy społecznej, chociaż brak opieki zagraża ich życiu. O przyjęciu przymusowym decyduje sąd opiekuńczy po przeprowadzeniu rozprawy i uzyskaniu opinii lekarzy psychiatrów.

Dobrowolne przyjęcie do domu pomocy społecznej - w przypadku osoby ubezwłasnowolnionej potrzebne jest zezwolenie sądu

Procedura przyjęcia dobrowolnego odbywa się bez udziału sądu, chyba że mamy do czynienia z osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie. Osoba taka nie ma zdolności do czynności prawnych, tzn. traktowana jest przez prawo na równi z dzieckiem, które nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Wszelkie oświadczenia i działania osoby ubezwłasnowolnionej, które mają na celu nabycie praw lub zaciąganie zobowiązań, są nieważne. W jej imieniu działa opiekun ustanowiony przez sąd. Ma on obowiązek uzyskiwać zezwolenie sądu we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą jego podopiecznego. Ponieważ przyjęcie do domu pomocy społecznej jest sprawą ważną, opiekun musi wystąpić do sądu o zezwolenie na złożenie wniosku lub wyrażenie zgody na umieszczenie w nim swego podopiecznego. To postępowanie było przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego.

Tryb dobrowolny tylko z nazwy

Otóż przepisy o postępowaniu przed sądem opiekuńczym nie przewidują czynnego udziału osób ubezwłasnowolnionych w sprawach, które ich dotyczą. Sąd nie musi brać ich woli pod uwagę ani nawet ich wysłuchiwać. Opiekun może więc uzyskać zezwolenie na umieszczenie podopiecznego w domu pomocy społecznej także wtedy, gdy on się temu sprzeciwia. Obowiązek traktowania osoby przyjmowanej do domu pomocy jako uczestnika postępowania zachodzi bowiem tylko w trybie przyjęcia przymusowego. Natomiast tryb dobrowolny nie został obwarowany żadnymi gwarancjami procesowymi, ponieważ z reguły odbywa się bez ingerencji sądu. 

Postępowanie o wydanie zezwolenia stanowi wyjątek, którego ustawodawca nie uwzględnił. W efekcie mamy do czynienia z paradoksalną sytuacją, w której zastosowanie trybu dobrowolnego pozbawia ubezwłasnowolnionego jakiejkolwiek możliwości wyrażenia swojego zdania. Jak gdyby ustawodawca wychodził z założenia, że wola opiekuna jest równoznaczna z wolą podopiecznego. Ani on sam, ani jego krewni nie mogą wystąpić do sądu o zmianę decyzji, bo taka ewentualność została zastrzeżona tylko dla przyjętych przymusowo. Ubezwłasnowolniony musi więc pozostać w domu pomocy bezterminowo, zdany na wolę swojego opiekuna.

Możliwość zastosowania tzw. zgody podwójnej na przyjęcie do szpitala psychiatrycznego

Trybunał Konstytucyjny przyznał, iż doświadczenie życiowe przekonuje, że opiekun nie zawsze ma na względzie dobro podopiecznego. Stąd konieczność obiektywnej oceny sytuacji przez sąd, czemu ma służyć wysłuchanie ubezwłasnowolnionego. 

Trybunał zwrócił ponadto uwagę na niekonsekwencję ustawodawcy. Wskazał na przepis, który wymaga uzyskania zgody osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej na przyjęcie jej do szpitala psychiatrycznego. Jeżeli tylko osoba ta jest zdolna do wyrażenia zgody, udziela jej niezależnie od opiekuna (tzw. zgoda podwójna). W przypadku różnicy zdań sprawę kieruje się do sądu opiekuńczego, a w postępowaniu przed sądem ubezwłasnowolniony ma status uczestnika postępowania. Zgoda podwójna wymagana jest także na udzielenie świadczeń zdrowotnych ubezwłasnowolnionemu, o ile ten dysponuje dostatecznym rozeznaniem w tym zakresie. 

Upodmiotowienie osób niepełnosprawnych psychicznie - prace nad zmianami legislacyjnymi trwają

Wydając wyrok, TK nie uchylił zakwestionowanych przepisów, a tylko stwierdził, w jakim zakresie są niezgodne z Konstytucją RP. Skutek takiego wyroku jest dwojaki. Zobowiązuje on ustawodawcę do wprowadzenia zmian, które mają na celu upodmiotowienie osób umieszczanych i przebywających w domach pomocy społecznej. Natomiast sądom orzekającym w sprawach osób ubezwłasnowolnionych wskazuje, że fakultatywna możliwość ich wysłuchania powinna być stosowana we wszystkich postępowaniach. Wyrok ten obowiązuje od dnia ogłoszenia, tzn. od 16 sierpnia br.

Występując przed Trybunałem Konstytucyjnym, Rada Ministrów poinformowała o pracach legislacyjnych, które zmierzają do upodmiotowienia osób niepełnosprawnych psychicznie zgodnie z międzynarodowymi standardami. W miejsce dotychczasowej instytucji ubezwłasnowolnienia ma zostać wprowadzony mechanizm prospektywnego ograniczania skuteczności czynności prawnych dostosowany do konkretnego przypadku. Orzekając o ustanowieniu opieki, sąd będzie powierzał opiekunowi określoną rolę, nie pozbawiając podopiecznego zdolności do czynności prawnych. Opiekun będzie mógł wspierać podopiecznego w podejmowaniu decyzji, reprezentować go równolegle, współdecydować z nim albo podejmować decyzje za niego, ale tylko w określonym zakresie. 

 

PODSTAWA PRAWNA

1. art. 22 ust. 4, art. 38-41 i 46 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego;

2. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., sygn. akt K 31/15 (http://dziennikustaw.gov.pl/DU/2016/1245/1);

3. projekt założeń projektu ustawy o zmianie ustawy — Kodeks cywilny, ustawy — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ustawy — Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw (https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/208000).