Opinia

Projekt listy „S”, zakładającej sfinansowanie darmowych leków dla seniorów 75+, przyjmujemy z zadowoleniem. Kierunek przyjęty przez rząd jest właściwy.

Lista zawiera 68 substancji, występujących łącznie w ponad 1100 lekach, z czego większość to odpowiedniki mające ten sam skład i tę samą dawkę. Co ważne, przeważająca część leków na liście była wcześniej dostępna z 30-proc. odpłatnością. Teraz będą one dostępne dla seniorów za darmo. Dzięki temu będą oni mogli kontynuować trapię, którą do niedawna — ze względów ekonomicznych — musieli przerwać.

Sprawne wdrożenie w życie tego projektu w dużej mierze będzie zależeć od farmaceutów. To dla nas duże wyzwanie. Pacjenci będą pytać nas, czy leki, które przyjmują, znajdują się na liście „S”. Będziemy tłumaczyć, jak je stosować również w sytuacjach, gdy lek przyjmowany przez daną osobę od wielu lat, zostanie zamieniony na bezpłatny znajdujący się w wykazie. Tym samym będziemy stanowić pierwszą linię kontaktu z pacjentem.Trzy pytania do… 

Trzy pytania do...
Warto rozważyć obniżanie progu wiekowego programu 

1. Jak dużym problemem jest niewykupywanie leków przez seniorów?

Szacuje się, że co trzeciemu Polakowi zdarza się nie wykupić leku przepisanego przez lekarza. Analiza problemu niewykupywania leków Rx w polskich aptekach wykazała, że niemal z co drugiego opakowania rezygnuje osoba w wieku powyżej 65 lat. Około 17 proc. seniorów ≥75. roku życia nie kupuje leków z powodów ekonomicznych. Dlatego program bezpłatnych leków dla pacjentów 75+ jest wyjściem naprzeciw wyzwaniom ekonomicznym i demograficznym związanych ze zdrowiem i starzeniem się społeczeństwa. W ten sposób dostęp do bezpłatnych leków stał się rzeczywistością dla niemal 3 milionów polskich seniorów w wieku powyżej 75 lat.

2. Czy leki trafią do osób najbardziej potrzebujących i zostaną racjonalnie wykorzystane?
Większość, bo aż 68 proc. pacjentów 75+ rezygnuje z realizacji recepty, deklarując posiadanie zapasu leku w domu. Rezerwy te powstają najczęściej z powodu niestosowania się pacjentów do zaleceń lekarskich. Co trzeci senior z nadciśnieniem przyznawał w trakcie rozmowy z farmaceutą, że zdarza mu się nie stosować leków regularnie. Warto zadbać o to, aby przywilej dostępu do bezpłatnych leków był racjonalnie wykorzystany przez pacjentów. Być może oprócz przedstawienia zasad wystawiania i realizacji recept w ramach listy „S”, warto obecnie zwrócić uwagę na aspekty adherencji terapeutycznej i monitorowania terapii. To kwestia odpowiedzialności nie tylko samych pacjentów, ale i farmaceutów, których rola mogłaby się tu okazać niezwykle pomocna.

Młodsi seniorzy (65-74 lata) równie często rezygnowali z realizacji recept, jak ci objęci programem 75+. Dane OECD wskazują, że grupa młodszych seniorów niemal dwukrotnie częściej dotknięta jest problemem ubóstwa dochodowego w porównaniu z osobami ≥75. roku życia. Program 75+ jest skonstruowany w sposób przyjazny dla pacjentów, dając dostęp do wybranych bezpłatnych leków wszystkim, którzy odpowiadają kryterium wiekowemu. Patrząc w przyszłość oraz na podobne potrzeby obu grup starszych pacjentów i trudniejszą sytuację materialną młodszych seniorów, warto rozważyć obniżanie progu wiekowego programu.

3. W jakim stopniu pierwsza lista „S” zaspokoi potrzeby seniorów 75+?

Polscy seniorzy 75+ najczęściej rezygnują z leków stosowanych w terapii chorób sercowo-naczyniowych (46,4 proc.), zaburzeniach funkcji układu pokarmowego i metabolizmu (20,5 proc.) oraz układu nerwowego (8,8 proc.) i oddechowego (5,5 proc.). Wiosną 2016 roku 54 proc. wszystkich niewykupywanych przez seniorów 75+ leków stanowiły leki refundowane. Na pierwszej liście „S” znalazły się leki, które w 40 proc. pokrywają się z pozycjami leków refundowanych niewykupywanych przez pacjentów w tym wieku. W przypadku z leków z odpłatnością 30 proc. lista „S” pokrywa się aż w 84 proc. z pozycjami leków, z których zakupu pacjenci rezygnowali najczęściej. Zestawienie wyników badań przeprowadzonych przez sieć badawczą Farenta Research dotyczących rodzajów i przyczyn niewykupywania leków z pierwszą listą „S” pokazuje, w jakim stopniu program 75+ przyczyni się do niwelowania barier w dostępie do leków i gdzie zmniejszy obciążenie finansowe seniorów. Czas pokaże, jak będzie rozwijał się program i co przyniosą seniorom kolejne listy. Wiele potrzeb pacjentów pozostaje do zaspokojenia, m.in. dotyczą one leków stosowanych w chorobach związanych z nadmierną kwasowością soku żołądkowego, uzupełniających niedobór składników mineralnych (potas) oraz często używanych β-adrenolityków.

Komentarz eksperta

Projekt wprowadzenia bezpłatnych leków dla osób powyżej 75. roku życia był jedną z bardziej konkretnych zapowiedzi przedwyborczych Prawa i Sprawiedliwości. Koszt dosłownej realizacji tego pomysłu wymagałby rocznie, według różnych analiz, od 1,5 do 2 mld zł wydatków z budżetu państwa, natomiast środki przeznaczone w nim na bezpłatne leki to niewiele ponad 500 mln zł rocznie. Brak pełnej możliwości sfinansowania bezpłatnych leków dla seniorów był powodem wprowadzenia przez Ministerstwo Zdrowia mechanizmów ograniczających pełną refundację leków dla seniorów.

Możliwość przepisywania bezpłatnych leków dla seniorów została wprowadzona ustawą z 18 marca 2016 r. o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych i została ograniczona do lekarzy poz, a to zaledwie 20 proc. lekarzy posiadających prawo wypisywania recept na leki refundowane. Pozostali lekarze mogą także wypisywać recepty na bezpłatne leki, ale tylko dla siebie i najbliższej rodziny.

Brak możliwości wypisywania bezpłatnych recept dla seniorów przez lekarzy specjalistów, którzy faktycznie prowadzą terapię jest szeroko krytykowany zarówno przez specjalistów, jak i lekarzy rodzinnych. Wydaje się, że bardzo trudno będzie uniknąć sporów kompetencyjnych w sytuacji, kiedy zlecony przez lekarza specjalistę lek nie będzie wypisywany przez lekarza rodzinnego. Kwestią dyskusyjną jest także odpowiedzialność finansowa lekarzy w sytuacji ewentualnych nieprawidłowości stwierdzonych podczas kontroli ordynacji lekarskiej przeprowadzanej przez NFZ.

Mało komfortowym rozwiązaniem dla pacjentów w podeszłym wieku będzie konieczność uzyskania porady lekarza specjalisty i lekarza rodzinnego w celu „zdobycia” recepty uprawniającej do otrzymania leku bezpłatnego. To rozwiązanie wydaje się niepotrzebne, gdyż ryzyko potencjalnych nieprawidłowości w tym zakresie jest niewielkie, zwłaszcza że lekarze — zgodnie z komunikatami Ministerstwa Zdrowia — mają świadomość zwiększonego ryzyka kontroli. Niezadowolenie pacjentów i lekarzy z tego biurokratycznego ograniczenia może w istotny sposób zmniejszyć pozytywne wrażenie, związane z zapowiedziami wprowadzenia tego projektu.

Bardzo pozytywnie należy natomiast ocenić koncepcję utworzenia wykazu bezpłatnych leków dla pacjentów powyżej 75. roku życia. Minister zdrowia przed ogłoszeniem listy określił, jakie jednostki chorobowe powinny być uznane za priorytetowe w leczeniu schorzeń u osób starszych. Wytypowano jednostki chorobowe typowe dla pacjentów w podeszłym wieku, które mają znaczący wpływ na długość i jakość ich życia. Niewydolność serca, cukrzyca, depresja, nadciśnienie tętnicze, hipercholesterolemia, osteoporoza to tylko niektóre jednostki chorobowe, dla których opracowano listę bezpłatnych leków. Dodatkowym kryterium, mającym wpływ na umieszczenie danego leku na liście „S” były skuteczność i bezpieczeństwo jego stosowania na podstawie najnowszych rekomendacji klinicznych.

Bardzo dobrym rozwiązaniem dla pacjentów jest to, że dla 68 substancji czynnych ujętych w wykazie są refundowane wszystkie produkty lecznicze. Nie będzie więc konieczności zamiany leku zarówno przez lekarza, jak i farmaceutę. Ministerstwo Zdrowia nie przeprowadziło, niestety, szerokiej kampanii informacyjnej w zakresie tego rozwiązania, zwłaszcza przekazując pacjentom, że bezpłatne leki dotyczą niewielkiej części obecnie refundowanych leków.

Wydaję się, że największym problemem jest niska świadomość wśród lekarzy co do zasad wypisywania recept na bezpłatne leki dla seniorów. Może to skutkować błędami, a w niektórych przypadkach także niewystawianiem recept bezpłatnych, pomimo posiadanych przez pacjenta uprawnień. Pacjenci w większości przypadków nie rozumieją zawiłego mechanizmu refundacji i są przekonani, że po ukończeniu 75. roku życia wszystkie leki we wszystkich wskazaniach należą im się bezpłatnie. Będą zatem starali się wpłynąć na lekarzy w kwestii wypisywania recept na bezpłatne leki.

Te problemy mogą spowodować, że pozytywne oczekiwania związane z poprawą leczenia pacjentów po 75. roku życia, a także ze znaczącym odciążeniem domowych budżetów starszych osób mogą przerodzić się w rozczarowanie. Wydaje się bardzo prawdopodobne, że w początkowym okresie środki budżetowe przeznaczone na refundację leków dla seniorów w znaczącej części nie zostaną wykorzystane.

1. Lekarze poz, którzy wystawiają recepty w ramach nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej.

2. Lekarze zatrudnieni lub wykonujący zawód u świadczeniodawcy udzielającego świadczeń opieki zdrowotnej z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej6, którzy nie posiadają statusu lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, o którym mowa w art. 55 ust. 2a ustawy o świadczeniach. Dotyczy to np. lekarzy bez specjalizacji, którzy wspomagają działalność świadczeniodawcy lub lekarzy innych specjalizacji niż wymienione w art. 55 ust. 2a ustawy o świadczeniach, zatrudnieni u świadczeniodawcy udzielającego świadczeń w rodzaju podstawowa opieka zdrowotna.

3. Lekarze poz nie mogą wystawiać recept na bezpłatne leki pacjentom, którzy nie są przypisani ani do ich listy aktywnej, ani do listy aktywnej świadczeniodawcy, u którego są zatrudnieni lub wykonują zawód. Dotyczy to np. świadczeń opieki zdrowotnej udzielanych seniorowi w podróży przez lekarza, który na co dzień nie opiekuje się nim w ramach poz. Wyjątkiem od tej zasady jest wystawianie recept seniorom spoza listy aktywnej w ramach zastępstwa lekarza poz.

Zdaniem lekarza rodzinnego

Aptekarze mogą nie honorować recept wystawianych przez lekarzy rezydentów

 Dr n. med. Elżbieta Tomiak, konsultant wojewódzka ds. medycyny rodzinnej w województwie lubuskim:

Środowisko lekarzy rodzinnych podziela obawy związane z nagłym napływem pacjentów wypisywanych ze szpitali i zgłaszających się z poradni specjalistycznych. Nie wiemy, jaka będzie skala tego zjawiska. Będziemy mogli to ocenić dopiero po miesiącu funkcjonowania w nowych realiach. Być może nasze obawy okażą się nieadekwatne do rzeczywistej skali tej praktyki.

Moje zaniepokojenie budzi jednak inna kwestia, która wynika bezpośrednio z komunikatu dotyczącego zasad wypisywania recept. Logiczne wydaje się, że recepty na leki z listy „S” powinni wypisywać lekarze zatrudnieni w praktykach poz. W myśl komunikatu MZ, uprawnionymi do ordynacji leków „S” są również lekarze pediatrzy, którzy w praktyce nie mają do czynienia z pacjentami powyżej 18. roku życia. Ten zapis jest logicznie niespójny w kontekście informacji, że pozostali lekarze pracujący w poz, a bez odpowiedniej specjalizacji, nie będą mieli takiej możliwości. Takie ograniczenia w ordynacji będą miały istotny wpływ na funkcjonowanie praktyk poz, szczególnie tych, gdzie przyjmują pojedynczy lekarze. To właśnie oni na czas swojego urlopu czy szkoleń muszą w ramach zastępstwa zatrudniać lekarzy innych specjalności,  którzy w praktyce nie mają takich kompetencji, jak lekarze medycyny rodzinnej. Taka sytuacja nie wynika ze złej woli, ale z braku kadr medycznych i niewystarczającej liczby lekarzy pracujących w poz.

Problemy mogą pojawić się również w przypadku realizacji recept wypisywanych przez lekarzy rezydentów zatrudnionych w praktykach poz. Według komunikatu MZ, rezydenci mają uprawnienia do realizacji takich recept. Pojawiają się jednak głosy aptekarzy, że nie będą oni honorować recept wystawianych przez lekarzy, na których pieczątkach nie będzie informacji o odpowiedniej specjalizacji. Lekarze rezydenci odbywający szkolenie specjalizacyjne z medycyny rodzinnej nie posiadają tej informacji na pieczątce. Można w związku z tym spodziewać się, że pacjenci będą odsyłani z aptek do gabinetów lekarzy, chyba że farmaceuci nie będą mogli sprawdzać i weryfikować recept pod kątem specjalizacji lekarza, który je wystawia.