Probiotyki w profilaktyce zakażeń

Z klinicznego punktu widzenia skuteczna terapia infekcji układu moczowo-płciowego polega na uzyskaniu właściwej równowagi pomiędzy redukcją dokuczliwych objawów, stopniem nasilenia działań niepożądanych generowanych przez zastosowane leki a szansą na całkowite wyleczenie lub jak najdłuższy okres braku nawrotu schorzenia. Leki do stosowania miejscowego nie dają powikłań systemowych, możliwe są natomiast podrażnienia lub pieczenie w miejscu aplikacji. Leki doustne okazjonalnie mogą odpowiadać za dyskomfort na tle dolegliwości gastrycznych (nudności, bóle brzucha) oraz powodować dolegliwości bólowe głowy. Rzadko obserwuje się toksyczny efekt terapii systemowej, który manifestuje się zazwyczaj przejściowym podwyższeniem aktywności enzymów wątrobowych we krwi. Z tego względu istnieje ciągła potrzeba poszukiwania nowych, bezpiecznych leków i schematów leczenia zakażeń układu moczowo-płciowego, które charakteryzowałyby się wysokim potencjałem terapeutycznym, dającym możliwie najdłuższy okres remisji uciążliwych dolegliwości miejscowych.
Idealny schemat terapeutyczny powinien być łatwy w użyciu, efektywny w jak najkrótszym okresie stosowania, trwale znosić uciążliwe dolegliwości, wykazywać działanie bakterio- i grzybobójcze, nie powodować działań niepożądanych zarówno miejscowych, jak i systemowych. Ponadto powinien charakteryzować się wysokim profilem bezpieczeństwa w okresie ciąży i laktacji, efektywnie zapobiegać nawrotom schorzenia, nie powodować zmian w ekosystemie pochwy oraz być tani. Na razie takiego leku nie znamy.

Korzystny wpływ drobnoustrojów

Niezwykle istotnym elementem postępowania terapeutycznego jest zapobieganie nawrotom schorzenia. Probiotyki są ciekawą opcją aktywnej profilaktyki zakażeń układu moczowo-płciowego kobiety. Te suplementy diety zawierają drobnoustroje, które podawane w odpowiedniej ilości drogą doustną lub wprowadzone bezpośrednio do pochwy mają wywierać korzystny wpływ na organizm gospodarza przez poprawę i/lub przywrócenie równowagi w biocenozie mikroflory pochwy, dolnego odcinka dróg moczowych lub przewodu pokarmowego.
Nie wiemy dokładnie, w jaki sposób bakterie probiotyczne poprawiają dobrostan ustroju ludzkiego. Hipotetyczny mechanizm, w jakim mikroorganizmy probiotyczne działają na ustrój człowieka, polega na modulowaniu odpowiedzi immunologicznej organizmu (stymulacja biosyntezy immunoglobulin) i/lub uwalnianiu substancji o działaniu bakteriostatycznym lub bakteriobójczym. Szczególną uwagę zwrócono na wybitne zdolności adhezyjne probiotycznych szczepów Lactobacillus do komórek nabłonka pochwy, dróg moczowych lub przewodu pokarmowego. Przylegające do ściany narządu bakterie probiotyczne tworzą naturalną zaporę (biofilm) chroniącą te struktury przed inwazją flory patogennej. Potwierdziły to badania eksperymentalne, które wykazały zdecydowanie gorsze zdolności adhezyjne grzybów Candida albicans oraz czynników etiologicznych bacterial vaginosis czy uropatogenów kałowych do komórek nabłonka pochwy, jeżeli uprzednio były one inkubowane z pałeczkami Lactobacillus acidophilus.
Czynnikiem potencjalizującym korzystne działanie drobnoustrojów probiotycznych na ustrój człowieka jest także ich współzawodnictwo w zakresie korzystania z substancji odżywczych (glikogen) z bakteriami uznanymi powszechnie za potencjalnie chorobotwórcze. Dodatkowo zwrócono uwagę na zdolność bakterii probiotycznych do biosyntezy substancji wykazujących działanie cytoprotekcyjne, jak glutamina, cysteina, arginina, acidofilucina, acidofilina, laktacyna A, oraz związków chemicznych o działaniu bakteriostatycznym/bakteriobójczym i przeciwwirusowym, szczególnie nadtlenku wodoru i kwasu piroglutaminowego. Opisano ponadto korzystne działanie w zakresie stymulacji syntezy i wydzielania ciał mucynowych. Niezwykle pożądaną cechą probiotyków jest ich zdolność do koegzystencji z fakultatywnymi pałeczkami kwasu mlekowego, charakterystycznymi dla danej populacji kobiet.

Najskuteczniejsze szczepy pochodzące od człowieka

Szczepy wykorzystywane w preparatach przeznaczonych do stosowania w pochwie i cewce powinny być wyizolowane z prawidłowej mikroflory pochwy/cewki moczowej, regulować jej skład poprzez konkurencję w dostępie do składników odżywczych oraz wykazywać antagonizm w stosunku do patogenów kolonizujących narząd płciowy i dolny odcinek dróg moczowych. Warunkiem uzyskania długotrwałego efektu ochronnego w pochwie jest zastosowanie jako probiotyków szczepów Lactobacillus, których charakterystyka mikrobiologiczna i metaboliczna zbliżona byłaby do istniejącej w prawidłowej florze pochwy, niezależnie od różnic rasowych, środowiskowych czy geograficznych.
Zidentyfikowano kilka szczepów bakteryjnych wykazujących cechy probiotyków odpowiednich do zastosowania w nabłonku pochwy i dróg moczowych. Największe znaczenie mają tu mikroorganizmy z rodzaju Lactobacillus rhamnosus, Lactobacillus reuteri, Bifidobacterium, jak też pewne gatunki Enterococcus, Saccharomyces boulardii i cerevisiae. Ocena adherencji pałeczek kwasu mlekowego do komórek nabłonka pochwy dla kilku komercyjnych preparatów zawierających Lactobacillus wykazała, że jedynie szczepy izolowane od człowieka przywierają do nabłonka pochwy, podczas gdy bakterie obecne w przetworach mlecznych wykazują w tym względzie słabą aktywność.
Badania nad zastosowaniem u ludzi wyselekcjonowanych szczepów drobnoustrojów probiotycznych wytwarzanych przemysłowo potwierdziły ich zdolność do kolonizacji narządów, które te bakterie zwyczajowo zasiedlają. Dało to podstawy do zastosowania leków probiotycznych jako elementu uzupełniającego terapię antybiotykami, preparatami przeciwgrzybiczymi czy przeciwbakteryjnymi. Co więcej, kontynuacja tego typu terapii uzupełniającej po zakończeniu właściwego leczenia przyczynowego ma na celu uzyskanie długotrwałego wyleczenia i/lub zmniejszenie częstości nawrotów infekcji w obrębie pochwy.
Idealnym szczepem Lactobacillus byłby więc ten rodzaj pałeczki kwasu mlekowego, który: wykazywałby zdolność do adherencji z komórkami nabłonka pochwy, cechował się wysoką zdolnością kolonizacyjną pochwy i cewki moczowej, zasiedlając te struktury od strony przewodu pokarmowego, jak też wykazywał udokumentowaną aktywność biologiczną w organizmie nowego gospodarza.

Atuty probiotyków doustnych

W profilaktyce nawrotów infekcji pochwy, sromu i cewki moczowej probiotyki podawane droga doustną, naśladującą naturalną drogę kolonizacji pochwy i cewki moczowej od strony przewodu pokarmowego, okazały się bardziej efektywne w porównaniu do postaci aplikowanych miejscowo. Potwierdzają to wyniki licznych badań klinicznych, w tym randomizowanych, w których pacjentki systematycznie stosowały Lactobacillus rhamnosus typ GR-1 oraz Lactobacillus reuteri typ RC-14.
Doustne probiotyki są ciekawą, nowoczesną opcją terapeutyczną w zapobieganiu uciążliwym dolegliwościom na tle infekcji układu moczowo-płciowego. Co więcej, dobra tolerancja leczenia, szeroki zakres i możliwość płynnej korekty dawki kolonii bakterii probiotycznych, wysoki poziom akceptacji terapii ze strony pacjentki daje specjaliście zajmującemu się problematyką zakażeń u kobiet doskonałe narzędzie terapeutyczne.