Podstępne wczesne objawy raka jajnika

Spośród nowotworów złośliwych narządu płciowego najwięcej zgonów powoduje rak jajnika. Według danych Zakładu Epidemiologii i Prewencji Nowotworów Krajowego Rejestru Nowotworów, w Polsce w 1998 roku zarejestrowano 2993 nowych zachorowań na raka jajnika (W. Zatoński, J. Tyczyński), z czego prawie połowa chorych zmarła. Złe wyniki leczenia spowodowane są przede wszystkim wysokim stopniem zaawansowania procesu nowotworowego w chwili rozpoznania choroby.
Dlatego chciałbym poczynić kilka uwag na ten temat.

Wykrycie raka, który ograniczony jest wyłącznie do jajników, jest bardzo trudne. Guz średnicy ok. 1 cm ważący ok. 1 g jest może najmniejszym, jaki można wykryć badaniem ginekologicznym lub za pomocą obrazowania (nieco mniejszy), a guz ten zawiera ok. biliona komórek raka z ich potencjalną zdolnością do tworzenia przerzutów. Wykrycie raka, który objętościowo jest znacznie mniejszy, np. mikroskopijnej wielkości, mogłoby znacząco wpłynąć na rokowanie (zwiększyć odsetek przeżyć), ale obecnie nie jest to możliwe.

Wczesne objawy raka jajnika

Zwracam uwagę, że objawy wczesne raka jajnika, które - jeśli występują - są bardzo podstępne, często manifestują się dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego lub też całego obszaru jamy brzusznej, tj.:

• wzdęcia,
• niestrawność,
• zaparcie stolca,
• odbijanie,
• czkawka,
• uczucie pełności w jamie brzusznej, występujące nawet po lekkich posiłkach,
• powolna utrata apetytu.

Objawy te niekoniecznie muszą być uważane za specyficzne, jednak z wieloletniego doświadczenia wiem, że występują na długo przed wystąpieniem objawów zaawansowanego raka jajnika.

Z tego wynika postulat ścisłej współpracy między ginekologami a gastroenterologami. Dlatego lekarz internista może i powinien odgrywać znaczącą rolę we wczesnym rozpoznawaniu raka jajnika. Przyjmuje się, że rutynowym badaniem ginekologicznym udaje się wykryć 1 raka na 10 000 tysięcy badanych kobiet bez objawów. Pomimo to badanie ginekologiczne pozostaje najbardziej realną i możliwą do przeprowadzenia metodą wykrycia wczesnego raka jajnika.

Ginekolog powinien wykazywać dużą czujność onkologiczną przy stwierdzeniu następujących stanów w narządzie płciowym:

• powiększony jajnik,
• mała ruchomość guza lub guz nieruchomy,
• twarde guzki (!) w zatoce Douglasa,
• mała bolesność lub niewrażliwość guza na badanie,
• powiększanie się guza w krótkim czasie obserwacji,
• obustronne występowanie guza (70 proc. w przypadkach raka, 5 proc. w zmianach łagodnych),
• guz powyżej 5 cm u kobiet po menopauzie i powyżej 8-10 cm u kobiet w okresie rozrodczym.

W badaniu klinicznym należy bezwzględnie oceniać stan obwodowych węzłów chłonnych, szczególnie nadobojczykowych i pachwinowych (przerzuty raka!). Stwierdzenie powyższych stanów bądź tylko niektórych z nich jest podstawą do uściślenia rozpoznania przez wdrożenie dodatkowych badań (ultrasonografia - przezpochwowa i przezbrzuszna, tomografia komputerowa, badanie dopplerowskie, jądrowy rezonans magnetyczny, badanie markerów nowotworowych, zwłaszcza CA 125 i przeciwciał monoklonalnych OC 125). Należy pamiętać, że są to badania uzupełniające badania kliniczne, ale nie mające ciągle zasadniczego znaczenia dla badań populacyjnych i przesiewowych (olbrzymie koszty). Natomiast odgrywają dużą rolę w monitorowaniu chorych po leczeniu.

Jak z powyższego wynika, rozpoznanie raka jajnika w jego wczesnym stopniu zaawansowania może być częściej kwestią przypadku niż sukcesem badań naukowych, a metody służące do wykrycia wczesnego raka (co jest tak bardzo ważne) są ograniczone, co nie jest równoznaczne, że niemożliwe.

Biorąc pod uwagę dane epidemiologiczne należy stwierdzić, że czujność skierowana na wczesne rozpoznanie raka jajnika, zwłaszcza u kobiet, u których stwierdzamy czynniki podwyższonego ryzyka, powinna być wzmocniona. Należy dążyć do zmiany opinii rozpowszechnionej wśród lekarzy, że rak jajnika w jego wczesnej fazie rozwoju nie manifestuje się charakterystycznymi objawami, a utrwalać pogląd, że wczesne objawy raka często umykają naszej uwadze. Mam podstawy, aby twierdzić, że w wielu przypadkach chore zgłaszały objawy, wprawdzie "zwiewne", które przez lekarzy były bagatelizowane, dlatego chore te kierowane były do leczenia w klinice, którą kierowałem przez wiele lat, z wysokim stopniem zaawansowania klinicznego raka jajnika

Uważam, że współpraca między lekarzem rodzinnym, internistą, ginekologiem, chirurgiem i urologiem, a zwłaszcza gastroenterologiem może w zasadniczym stopniu przyczynić się do rozpoznania raka jajnika w jego wczesnym stopniu zaawansowania. Nowotwory jajnika to jednostka interdyscyplinarna w znaczeniu diagnostycznym i terapeutycznym. Takie spostrzeganie tego problemu może przyczynić się w zasadniczy sposób do poprawy wyników leczenia.