Dysfagia — istotny problem, z którym można sobie poradzić

U osób po udarze częstym zaburzeniem jest nieprawidłowe połykanie. Pokarm zamiast przedostawać się do przewodu pokarmowego, trafia do dróg oddechowych. Dysfagia jest nie tylko jedną z głównych przyczyn niedożywienia i odwodnienia pacjenta, ale może również prowadzić do zakrztuszenia czy zachłystowego zapalenia płuc, które stanowi zagrożenie dla zdrowia i życia, a dotyka ponad 20 proc. osób, które mają problemy z przełykaniem.

„Pacjenci z udarem, wbrew pozorom, w większości przypadków nie umierają z powodu głównej choroby, ale z powodu zapalenia płuc i to są zachłystowe zapalenia płuc, które pojawiają się w wyniku nieprawidłowego połykania. To bardzo częste powikłanie, bardzo uciążliwe dla pacjenta, nierzadko kończące się tragicznie” — mówi dr n. med. Beata Błażejewska-Hyżorek, ordynator II Kliniki Neurologii Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie.

Z tego powodu już samo prawdopodobieństwo wystąpienia dysfagii powinno być powodem do wzmożonej obserwacji pacjenta. Niestety, problemy z przełykaniem nie zawsze są widoczne od razu i stanowią pułapkę dla personelu medycznego. 

„Mogą je sygnalizować m.in. kaszel lub krztuszenie się podczas przełykania, ślinienie się czy częste odchrząkiwanie. Zdarza się, że zaburzenia połykania manifestują się w sposób bardzo podstępny poprzez tzw. cichą aspirację, gdy pacjent udaje, że łyka prawidłowo, a my udajemy, że on jest prawidłowo karmiony. Ze względu na częstość występowania dysfagii żywienie pacjentów po udarze mózgu powinno być przede wszystkim poprzedzone odpowiednim testem zdolności połykania. Niestety, nie zawsze się o tym pamięta” — dodaje dr Błażejewska-Hyżorek.

W przypadku osób chorych neurologicznie można zminimalizować ryzyko zachłyśnięcia się pokarmem lub napojem poprzez stosowanie specjalistycznych preparatów służących do zagęszczania płynów i potraw. Pozwalają one uzyskać odpowiednią konsystencję pokarmów, dostosowaną do trudności w przełykaniu.

Zaburzenia odżywiania mają wiele konsekwencji

Niedożywienie osób z przewlekłymi chorobami neurologicznymi ma poważne konsekwencje. Prowadzi do wyniszczenia organizmu, zwiększa ryzyko wystąpienia powikłań (najczęstsze to zapalenia dróg oddechowych i układu moczowego), przedłuża czas hospitalizacji, opóźnia proces rekonwalescencji oraz obniża jakość życia. Pacjent, któremu brakuje odpowiednich składników odżywczych, ma mniej sił do walki z chorobą, czego skutkiem jest mniej efektywne leczenie i rehabilitacja. 

„Niedobory żywieniowe zwiększają ryzyko powstawania odleżyn, jak również spowolniają mechanizmy ich gojenia. Warto pamiętać, że proces gojenia rany odleżynowej wymaga dużych nakładów energetycznych, co jeszcze bardziej pogłębia stan niedożywienia. Niedostateczna ilość składników odżywczych przyczynia się także do utraty masy mięśniowej, co może przekładać się na problemy z poruszaniem i rehabilitacją” — wyjaśnia dr hab. n. med. Iwona Sarzyńska-Długosz, ordynator Oddziału Rehabilitacji Neurologicznej Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. 

W czasie rekonwalescencji rośnie zapotrzebowanie na białko

U osób po udarze mózgu w pierwszej kolejności należy pokryć zapotrzebowanie białkowo-kaloryczne, które na skutek stresu metabolicznego związanego z chorobą jest zwiększone. Zapotrzebowanie energetyczne w ostrej fazie udaru wzrasta do 30-35 kcal/kg należnej masy ciała na dobę. Natomiast wymagana podaż białka zwiększa się nawet dwukrotnie zarówno w fazie ostrej, jak i przewlekłej udaru mózgu sięgając do 2,5 g/kg należnej masy ciała na dobę. 

Niedobory białka i energii mogą wpłynąć niekorzystnie na proces zdrowienia tkanek mózgowych, zmniejszają również szanse na odzyskanie sprawności przez pacjenta, dlatego odpowiednie żywienie w tym czasie jest bardzo istotne. Pomocą dla chorych, którzy nie chcą lub nie są w stanie spożyć odpowiedniej ilości pokarmu są wysokoenergetyczne i wysokobiałkowe specjalistyczne preparaty odżywcze.

„W trakcie rekonwalescencji po udarze mózgu niezwykle istotną kwestią jest odpowiednia podaż białka, które może pomóc pacjentowi szybciej odzyskać siły w chorobie i wpłynąć pozytywnie na proces rehabilitacji. Trzeba pamiętać, że nie zawsze udaje się pokryć to zapotrzebowanie standardową dietą, aby za jej pomocą dostarczyć organizmowi wszystkich niezbędnych składników. W takiej sytuacji zaleca się stosowanie wsparcia żywieniowego” — tłumaczy dr hab. n. med. Stanisław Kłęk, prezes Polskiego Towarzystwa Żywienia Pozajelitowego, Dojelitowego i Metabolizmu (POLSPEN). 

Zanim wprowadzi się leczenie żywieniowe, należy ocenić stan odżywienia pacjenta oraz określić indywidualne zapotrzebowanie na wszystkie niezbędne substancje odżywcze. Po rozpoczęciu leczenia żywieniowego konieczny jest monitoring jego skuteczności. U osób, u których nie można pokryć zapotrzebowania żywieniowego za pomocą standardowej diety, należy pomyśleć o wprowadzeniu specjalistycznych preparatów odżywczych. 

„Żywienie medyczne może całkowicie zastąpić tradycyjną dietę lub stanowić jej istotne uzupełnienie. Powinno być integralną częścią terapii prowadzonej w celu poprawy lub utrzymania właściwego stanu odżywienia i poprawy rokowania pacjenta. Odpowiednio wczesne wprowadzenie żywienia medycznego wspomaga leczenie, dodaje pacjentowi sił do walki z chorobą i poprawia jego samopoczucie, jednocześnie zmniejszając częstość powikłań związanych z chorobą układu nerwowego” — dodaje mgr Lilia Kimber--Dziwisz, konsultant wojewódzki w dziedzinie pielęgniarstwa przewlekle chorych i niepełnosprawnych na terenie Mazowsza.

 

Warto wiedzieć

Drogi podania dojelitowego

Doustne suplementy pokarmowe: podawane jako uzupełnienie zwykłego pożywienia, dostępne w postaci płynnej, ale także w postaci proszku, deserów lub batonów.

Żywienie przez zgłębnik (sondą): dożołądkowe, dodwunastnicze do jelita czczego. 

Dostęp endoskopowy: PEG i PEJ.

Dostęp chirurgiczny: gastrostomia, jejunostomia.

Żywienie drogą przewodu pokarmowego jest najbardziej fizjologiczną metodą podaży składników pokarmowych. Jeśli przewód pokarmowy chorego funkcjonuje prawidłowo, należy dążyć do utrzymania żywienia doustnego. 

Diety przemysłowe to specjalne preparaty żywieniowe stosowane w celach leczniczych, przeznaczone do podawania przez zgłębnik lub jako doustny suplement pokarmowy (DSP).

 

Kampania edukacyjna

„Żywienie medyczne — Twoje posiłki w walce z chorobą” 

Celem drugiej edycji ogólnopolskiej kampanii pod tym tytułem jest edukowanie na temat roli specjalistycznego żywienia w chorobach neurologicznych. Ambasadorem akcji został dziennikarz Michał Figurski, który przeszedł udaru mózgu i borykał się ze związanymi z chorobą problemami z odżywianiem. 

Jedno z istotnych działań kampanii stanowi stworzona na jej potrzeby audycja radiowa „Figurski wzywa posiłki”. W programie dziennikarz porusza najważniejsze kwestie związane z udarami mózgu, kładąc nacisk na rolę odpowiedniego żywienia w procesie rekonwalescencji. Cykl obejmuje cztery odcinki, w których dziennikarz rozmawia z ekspertami z dziedziny neurologii, żywienia medycznego, pielęgniarstwa oraz z żoną pacjenta po udarze mózgu. Program jest skierowany nie tylko do pacjentów oraz ich opiekunów, ale również do środowiska medycznego i całego społeczeństwa.

„Audycja „Figurski wzywa posiłki” jest mi bardzo bliska — sam jestem pacjentem neurologicznym, a choroba to istotny element mojego życia, który diametralnie je odmienił. Chciałem zrealizować ją w moim stylu — mówić o tym poważnym problemie w mniej formalny sposób, z pewną dozą poczucia humoru. Uważam, że oprócz odpowiedniej terapii i rehabilitacji, w rekonwalescencji po udarze mózgu ważne jest również zadbanie o pozytywne nastawienie i uśmiech, co dobrze wpływa nie tylko na samego pacjenta, ale także jego opiekuna. To pomaga aktywizować chorych i mobilizować ich do działania” — mówi Michał Figurski.