Dobrze leczona i kontrolowana astma nie wpływa negatywnie na naszą aktywność. Diagnostykę i ustalenie leczenia powinien przeprowadzić lekarz specjalista. Po otrzymaniu informacji i zaleceń od lekarza specjalisty opiekę nad chorym może przejąć lekarz rodzinny.

Lekarz poz powinien przede wszystkim wiedzieć, na jaki alergen jest pacjent uczulony, jak ciężki jest przebieg choroby i jakie leki pacjent stosuje. Lekarz rodzinny powinien też otrzymać wyniki badań diagnostycznych lub ich opis.

Najważniejsze badania diagnostyczne

Podstawowe badania diagnostyczne w astmie mają ocenić stopień drożności dróg oddechowych. Największe znaczenie mają badania spirometryczne natężonego wydechu z oceną natężonej objętości pierwszosekundowej (FEV1), natężonej pojemności życiowej (FVC) i szczytowego przepływu wydechowego (PEF), spirometria z próbą rozkurczową, spirometria przed i po podaniu leku rozkurczającego oskrzela oraz ocena zmiany FEV1, tj. objętości powietrza usuniętego z płuc w czasie pierwszej sekundy natężonego wydechu, który nastąpił po maksymalnym wdechu (wzrost FEV1 od 12 proc. świadczy o odwracalności obturacji oskrzeli i przemawia za rozpoznaniem astmy oskrzelowej).

Badanie spirometryczne można także wykorzystać do pomiaru nadreaktywności oskrzeli w tzw. próbie prowokacyjnej. Wykonuje się ją przed i po inhalacji takich substancji, jak histamina lub metacholina i ocenia się zmianę wentylacji płuc pod wpływem stopniowo zwiększanej dawki substancji. Można też wykorzystać wysiłek do próby prowokacyjnej, wykonując spirometrię przed i po wysiłku fizycznym (np. biegu na bieżni). U chorych na astmę już małe dawki metacholiny, histaminy czy niewielki wysiłek powodują obturację oskrzeli, co ujawnia się w spadku parametrów wentylacji.
Chory może wykonać samodzielnie badanie szczytowego przepływu wydechowego (PEF) za pomocą pikflometru. Dobowa zmienność PEF powyżej 20 proc. jest charakterystyczna dla astmy oskrzelowej.

Czynniki, które uczulają pacjenta, można zdiagnozować wykonując testy skórne lub oznaczając w surowicy chorego immunoglobuliny IgE, specyficzne dla wielu alergenów wziewnych i pokarmowych.

Pomocne dla pacjenta i lekarza

W kontroli i leczeniu astmy ważne jest prowadzenie tzw. dzienniczka przebiegu astmy, w którym notuje się: kiedy i w jakich warunkach następowały zaostrzenia, ich przebieg, wartości PEF i ich dobową zmienność, ilość leków, dawkę. Pozwala to lekarzowi ustalić optymalny zestaw leków dla pacjenta, a także zdiagnozować najczęstsze przyczyny zaostrzeń choroby i spróbować je wyeliminować. W leczeniu dostępne jest wiele leków działających przeciwzapalnie i rozkurczowo na drogi oddechowe, takich jak steroidy wziewne, krótko i długo działające betamimetyki, leki antyhistaminowe i antyleukotrienowe.

W chorobach przewlekłych, jaką jest astma oskrzelowa, bardzo ważna jest współpraca lekarza i pacjenta. Lekarz powinien dobrze wyedukować pacjenta, jak ma on prawidłowo postępować w tej chorobie. Dotyczy to zarówno stosowania leków, kontroli przebiegu choroby, jak i unikania sytuacji wywołujących zaostrzenie objawów, a także umiejętności radzenia sobie, kiedy one wystąpią.

Astma oskrzelowa jest najczęstszą chorobą przewlekłą wieku dziecięcego. Uprawianie sportów wytrzymałościowych, w tym biegania, nie jest przeciwwskazane w dobrze leczonej i kontrolowanej astmie oskrzelowej.

Mechanizm wyzwalania napadów kaszlu i duszności

Najczęściej u biegaczy występuje astma wysiłkowa. Jej pierwsze objawy pojawiają się zwykle w 6-8 minut po rozpoczęciu treningu — są to: kaszel, duszność, świszczący oddech. Apogeum dolegliwości przypada zwykle po 15 minutach od rozpoczęcia biegu, po czym czynność płuc powoli wraca do normy. Jest to tzw. odpowiedź wczesna. U około 30 proc. pacjentów występuje jednak tzw. odpowiedź późna, czyli ponowne obniżenie sprawności płuc (kaszel, duszność) po 6-8 godzinach od zakończenia wysiłku.

Podczas biegu dochodzi do zmian adaptacyjnych w średnicy oskrzeli, wymianie płynów i tlenowym koszcie oddychania. Mechanizm reakcji związany jest z odwodnieniem, wysuszeniem i oziębieniem dróg oddechowych. W trakcie wysiłku duże objętości powietrza dostają się do oskrzeli, gdzie muszą zostać ogrzane do 37°C i osuszone parą wodną, zanim przedostaną się do pęcherzyków płucnych. Hiperwentylacja, zwłaszcza zimnym powietrzem, wywołuje skurcz oskrzeli.

Przestrzegać zaleceń lekarskich

Astma nie wyklucza aktywności fizycznej, jednak należy być ostrożnym i stosować się do zaleceń lekarskich. Skoro atak astmy przewidywany jest w krótkim czasie po rozpoczęciu wysiłku, należy zadbać o rozgrzewkę. Następnie trzeba odczekać aż organizm wróci do normy i wznowić wysiłek, dbając o odpowiednią temperaturę i wilgotność wdychanego powietrza. Najprostszym sposobem jest zakrycie ust chustką, maską czy innym materiałem. Zalecana jest też metoda farmakologiczna, tj. stosowanie betamimetyków krótko działających. Leki podawane 15 minut przed wysiłkiem zmniejszają nadreaktywność oskrzeli, zapobiegają ich skurczowi, są dozwolone i zalecane w sporcie (ich stosowanie jest akceptowane przez Międzynarodowy Komitet Olimpijski).

Osoby z alergią na pyłki roślin powinny znać okresy pylenia uczulających roślin i wybierać czas biegania, kiedy stężenie uczulających alergenów jest jak najniższe. Najmniejsze dobowe stężenie pyłków jest późnym wieczorem, nocą i oczywiście po deszczu. Astmatycy powinni unikać też nagłej zmiany temperatury, ponieważ także wyzwala atak astmy, i starać się stopniowo aklimatyzować.

Bieg u chorych na astmę nie powinien początkowo trwać dłużej niż 30 minut, a jego tempo należy dostosować do możliwości — zwalniać, odpoczywać, gdy czuje się dyskomfort oddechowy. Stopniowo, przy dobrej tolerancji, wydłużać czas treningu.

Mieć lek w pogotowiu

Bieganie z astmą było przez dziesiątki lat uważane za niezdrowe. Dzisiaj, w efekcie przeprowadzonych badań i obserwacji okazało się, że bieganie wpływa korzystnie na pracę płuc i zapobieganie rozwojowi astmy. Podczas uprawiania tej formy aktywności fizycznej zaangażowane są wszystkie partie mięśni, w tym również te, które biorą udział w oddychaniu. Stopniowo, wraz z upływem czasu systematycznych treningów, uczucie duszności ustępuje, a w wielu wypadkach doprowadza do całkowitego jej wyeliminowania.

Dla osób chorych na astmę oskrzelową niewskazane są jednak biegi sprinterski i długodystansowe, ale nie jest to przeciwwskazanie bezwzględne, ponieważ niektórzy pacjenci bardzo dobrze je tolerują. Odradzam je natomiast początkującym biegaczom chorym na astmę. Trzeba dostosować dystans do swoich indywidualnych możliwości i zawsze mieć przy sobie lek przerywający atak astmy (krótko działający betamimetyk). Potwierdzeniem tego, że astma nie eliminuje nawet z wyczynowego uprawiania sportu, są tacy zawodnicy, jak: Dennis Rodman (koszykówka), Paula Radcliffe i Haile Gebrselassie (maratończycy), Mark Spitz (pływak) czy Curt Harnett (kolarstwo).

RÓŻNICOWANIE
Porównawcza ocena objawów
Astmę oskrzelową należy różnicować z:
niewydolnością lewokomorową serca,
przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP), zwłaszcza u osób palących papierosy lub narażonych na niekorzystne warunki pracy,
odmą opłucnową,
ciałem obcym w drogach oddechowych,
aspergilliozą oskrzelowo-płucną,
refluksem żołądkowo-przełykowym,
alergicznym zewnątrzpochodnym zapaleniem pęcherzyków płucnych,
zespołem Churga-Strauss,
hiperwentylacyjną dusznością typu psychogennego.


EPIDEMIOLOGIA
Cztery miliony chorych w Polsce
Wieloośrodkowe badanie epidemiologiczne PMSEAD, przeprowadzone w Polsce w latach 1998-1999, wykazało występowanie astmy oskrzelowej u 5,4 proc. badanych dorosłych w wieku 17-80 lat i u 8,6 proc. dzieci w wieku 3-16 lat.
W ostatnim przeprowadzonym badaniu epidemiologicznym ETAC, do którego włączono pacjentów wieku 6-7, 13-14, 22-44 lat, astmę stwierdzono łącznie u 4,6 proc. badanych, co w przeliczeniu na populację polską stanowi 1,7 mln osób chorych. Ponadto z badania wynika, że ok. 2 mln osób ma nierozpoznaną astmę oskrzelową, pomimo występowania objawów sugerujących jej istnienie. Łącznie stanowi to prawie 4 mln osób chorych.