Precedensowe orzeczenie Sądu Najwyższego

Na pytanie Sądu Okręgowego w Olsztynie, czy SP ZOZ-owi, który powstał w wyniku przekształcenia zakładu publicznego prowadzonego w formie jednostki budżetowej Skarbu Państwa i który spełnił świadczenie obejmujące wynagrodzenie pracownika za okres jego pracy w zakładzie publicznym prowadzonym w formie jednostki budżetowej służy - jako osobie trzeciej w rozumieniu przepisu art. 518 § 1 pkt 1 k.c. - roszczenie wobec Skarbu Państwa o zwrot spełnionego świadczenia, Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi twierdzącej. Ta uchwała SN (sygn. III CZP 64/03) ma znaczenie precedensowe dla wszystkich SP ZOZ-ów, które wypłaciły swoim lekarzom zaległości za dyżury.
Przypomnę, że roszczenia o zapłatę za dyżury dotyczą okresu sprzed 21 stycznia 2000 r. i z uwagi na 3-letni termin przedawnienia roszczeń pracowniczych, obejmują, w zależności od dnia złożenia pozwu lub zawarcia ugody, lata 1996-1999 r.
Zapłata cudzego długu
W tamtych latach miała miejsce reforma publicznej służby zdrowia, polegająca m.in. na powszechnym przekształcaniu od końca 1997 r. publicznych zakładów opieki zdrowotnej w SP ZOZ-y. Pojawiła się zatem dodatkowa kwestia odpowiedzialności Skarbu Państwa za tę część zobowiązań z tytułu wynagrodzeń za dyżury, która przypada na okres sprzed przekształcenia danego zakładu w SP ZOZ. Sądy kierują się w tej kwestii uchwałą Sądu Najwyższego z 7 lipca 2000 r., który orzekł, że SP ZOZ ponosi odpowiedzialność za zobowiązania pracownicze powstałe przed przekształceniem. Odpowiedzialność ta wynika z przepisów art. 23(1) § 1 i 2 Kodeksu pracy, regulujących przejście zakładu pracy do nowego pracodawcy. Po tej uchwale SP ZOZ-y nie mogły już uchylać się od uregulowania lekarzom całych zaległości, usiłując odsyłać ich z roszczeniami do Skarbu Państwa. Dlatego też niektóre SP ZOZ-y zaczęły - po dokonaniu zapłaty za dyżury - same występować do sądów cywilnych o zasądzenie od Skarbu Państwa sum wypłaconych lekarzom.
W tych żądaniach zakłady powoływały się na zasadę solidarnej odpowiedzialności dotychczasowego i nowego pracodawcy za zobowiązania pracownicze powstałe przed przejęciem zakładu pracy lub na roszczenie cywilnoprawne przysługujące z tytułu zapłaty cudzego długu, a w odniesieniu do okresu po przekształceniu - na roszczenia odszkodowawcze za wydanie przez państwo (Radę Ministrów) przepisów niezgodnych z Konstytucją RP.
Pierwsza z wyżej wymienionych podstaw roszczeń okazuje się mało skuteczna, ponieważ poprzedni pracodawca, jakim był publiczny zakład opieki zdrowotnej, po przekształceniu w SP ZOZ przestał istnieć. W ten sposób trop solidarnej odpowiedzialności pracodawców urywa się. Lepszą podstawą okazało się - w świetle najnowszej uchwały Sądu Najwyższego - powołanie się na wstąpienie w prawa wierzyciela po zapłacie cudzego długu. Odpowiedni przepis art. 518 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że osoba trzecia, która spłaca wierzyciela, nabywa spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty, jeżeli płaci cudzy dług, za który jest odpowiedzialna osobiście albo pewnymi przedmiotami majątkowymi. W omawianym przypadku chodzi zapewne (bo nie znam jeszcze treści uzasadnienia) o dług, jaki miał Skarb Państwa wobec pracowników publicznych ZOZ-ów przed przekształceniem oraz o odpowiedzialność osobistą SP ZOZ-u wynikającą z przejęcia zakładu pracy.
Wyrządzona szkoda
Zwrot SP ZOZ-om wypłaconych wynagrodzeń za dyżury pełnione przed przekształceniem został więc przesądzony. SP ZOZ-om pozostał jeszcze do rozliczenia okres po przekształceniu. Gdyby zechciały dochodzić zwrotu także za ten okres, wymagałoby to powołania się na art. 77 Konstytucji RP, przyznający każdemu prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej. Za takie działanie może być uznane - jak to określił Trybunał Konstytucyjny, odnosząc się do feralnego rozporządzenia Rady Ministrów - ustanowienie unormowań lekarskiego dyżuru zakładowego w przepisach podustawowych, z naruszeniem kanonów parlamentarnego stanowienia prawa.