Gwarancje konstytucyjne

Obowiązek informacyjny lekarza wobec pacjenta wynika z art. 68 Konstytucji RP gwarantującej każdemu obywatelowi prawo do ochrony zdrowia. Konstytucja gwarantuje ponadto, że niezależnie od sytuacji materialnej obywateli, władze publiczne zapewniają im równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. 

Ponadto zgodnie z art. 31 ust. 1 ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (dalej w skrócie u.z.l.l.d.), lekarz ma obowiązek udzielania pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu przystępnej informacji o jego stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych, leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania lub zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu. Zapisy ww. przepisu będą wyznaczały zakres niezbędnych informacji wchodzących w skład obowiązków informacyjnych lekarza względem pacjenta. 

Alternatywne metody leczenia 

Z raportu „Dostępność innowacyjnych leków onkologicznych w Polsce”, przygotowanego w 2015 r. przez EY dla Fundacji Alivia wynika, że w wielu przypadkach lekarz nie informuje pacjenta o wszystkich opcjach terapeutycznych, nawet jeśli są refundowane w Polsce. Lekarze błędnie uznają, że pacjenta nie będzie stać na drogą, nierefundowaną terapię i nie informują o alternatywnych metodach leczenia. 

Pozbawienie pacjenta powyższych informacji to w wielu przypadkach zamknięcie drogi do leczenia i możliwości skorzystania z innych istniejących terapii. 

Co wynika z zasad wykonywania zawodu 

Jak wskazują przepisy u.z.l.l.d., lekarz jest zobowiązany do respektowania zasad wykonywania swojego zawodu, do których należą m.in.:

• obowiązek informowania pacjenta o jego stanie zdrowia (art. 31 u.z.l.l.d.);
• obowiązek przestrzegania tajemnicy lekarskiej (art. 40 u.z.l.l.d.);
• zobowiązanie lekarza do prowadzenia dokumentacji medycznej (art. 41 u.z.l.l.d.).

Zgodnie z art. 31 ust. 4 u.z.l.l.d., lekarz może przekazać pacjentowi informacje na temat stanu jego zdrowia (z pominięciem negatywnych informacji), jeśli takie udzielenie informacji wpłynie korzystnie na stan zdrowia pacjenta. Lekarz nie ma prawa do ograniczania informacji o rozpoznaniu i złym rokowaniu, jeśli pacjent domaga się udzielenia mu pełnej informacji na temat stanu jego zdrowia. Ponadto pacjent, któremu nie zostały przekazane informacje na temat planowanego zabiegu medycznego, nie może wyrazić ważnej zgody na jego wykonanie. Nie ma on wówczas świadomości co do formy jego przeprowadzenia, ryzyka, skutków oraz powikłań wynikających z jego wykonania. 

Dokumentacja medyczna 

Zgodnie z polskimi przepisami, lekarz ma ustawowy obowiązek prowadzenia indywidualnej dokumentacji medycznej pacjenta. Sposób prowadzenia i udostępniania dokumentacji medycznej przez lekarza wykonującego zawód w podmiocie leczniczym określają odrębne przepisy. Lekarz ma obowiązek udostępnić dokumentację medyczną: 

1) pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu bądź osobie upoważnionej przez pacjenta, a w razie śmierci pacjenta — osobie upoważnionej przez pacjenta do uzyskiwania dokumentacji w przypadku jego zgonu;

2) innemu lekarzowi lub uprawnionym osobom uczestniczącym w udzielaniu świadczeń zdrowotnych;

3) podmiotom i organom uprawnionym na podstawie odrębnych przepisów.

Dokumentacja medyczna może być udostępniana: do wglądu na miejscu, w formie wypisów, odpisów lub kopii, w szczególnie uzasadnionych przypadkach przez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru i z zastrzeżeniem zwrotu po wykorzystaniu, jeżeli uprawniony podmiot lub organ żąda udostępnienia oryginałów dokumentacji.

Zakres tajemnicy lekarskiej

Tajemnica lekarska obejmuje wszelkie okoliczności związane z leczeniem pacjenta, jego dane osobowe, jak i pozostałe informacje, o których lekarz dowiedział się w trakcie wykonywania zawodu. Lekarz ma obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej, z zastrzeżeniem jednak pewnych wyjątków, które zostały określone w art. 40 ust. 1-6 u.z.l.l.d. Tak więc lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Przepisu nie stosuje się, gdy:

1) tak stanowią ustawy; 

2) badanie lekarskie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych, na podstawie odrębnych ustaw, organów i instytucji; wówczas lekarz jest obowiązany poinformować o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie te organy i instytucje; 

3) zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta, lub innych osób; 

4) pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na ujawnienie tajemnicy, po uprzednim poinformowaniu o niekorzystnych dla pacjenta skutkach jej ujawnienia;

5) zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie lekarzowi sądowemu;

6) zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawnionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń. 

W sytuacji, o której mowa w pkt 4, zakres ujawnienia tajemnicy może określić pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy. Lekarz, z zastrzeżeniem sytuacji, o których mowa w ust. 2 pkt 1-4 i 6 u.zl.l.d., jest związany tajemnicą również po śmierci pacjenta. Ponadto nie może podać do publicznej wiadomości danych umożliwiających identyfikację pacjenta bez jego zgody.

Wyjątki od zasady

Istnieją sytuacje, w których lekarz nie ma obowiązku udzielania pacjentowi informacji. Muszą jednak ku temu zaistnieć odpowiednie przesłanki. Tak jest na wyraźne żądanie pacjenta (art. 31 ust. 3 u.z.l.l.d.) oraz w sytuacjach wyjątkowych, jeżeli rokowanie jest dla niego niepomyślne. Lekarz może ograniczyć informację o stanie zdrowia i o rokowaniu, jeżeli (według oceny lekarza) przemawia za tym dobro pacjenta. W takich przypadkach lekarz informuje przedstawiciela ustawowego pacjenta lub osobę upoważnioną przez pacjenta. Na żądanie pacjenta lekarz ma jednak obowiązek udzielić mu potrzebnej informacji (art. 31 ust. 4 u.z.l.l.d.). 

Odpowiedzialność za naruszenie przepisów

Jeśli lekarz nie informuje o wszystkich możliwościach leczenia, choć jest do tego zobowiązany, narusza nie tylko u.z.l.l.d. oraz u.p.p., ale także Kodeks Etyki Lekarskiej. Proponując np. tylko refundowaną metodę leczenia lekarz narusza art. 31 u.z.l.l.d. 

Konsekwencją niedochowania obowiązku informacyjnego wobec pacjenta (zgodnie z art 9 u.p.p.) jest narażenie się na odpowiedzialność odszkodowawczą lekarza wobec pacjenta. Na podstawie art. 4 u.p.p. pacjent może dochodzić zadośćuczynienia od lekarza, który nie poinformował go o wszystkich opcjach terapeutycznych na podstawie art. 488 Kodeksu cywilnego. I to niezależnie od tego, czy poniósł jakąkolwiek szkodę, czy nie.

Żądanie odszkodowania

Jeśli pacjent poniósł szkodę wskutek nieskorzystania z innej opcji leczenia, o której nie został poinformowany, może dochodzić roszczeń odszkodowawczych zarówno od lekarza, jak i zatrudniającego go podmiotu leczniczego. Brak pełnej informacji o sposobach leczenia narusza art. 16 u.p.p., zgodnie z którym pacjent ma prawo do wyrażenia zgody lub odmowy udzielenia świadczeń zdrowotnych po uzyskaniu wskazanych prawem informacji.

Orzecznictwo sądowe

Zawinione zaniechanie udzielenia pacjentowi pełnych informacji o alternatywnych metodach leczenia było przedmiotem rozpoznania Sądu Apelacyjnego w Łodzi 9 czerwca 2016 roku. Pokazuje to, jak ważne znaczenie ma dla pacjenta taka informacja i co znaczy jej brak w ewentualnym dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych od szpitala w przypadku wystąpienia błędu medycznego. 

Z kolei wyroki Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 18 marca 2005 r. i Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 26 lutego 2010 r. potwierdzają, że wina lekarza ma miejsce nie tylko wtedy, gdy zabieg powoduje powstanie szkody, ale też wówczas, gdy lekarz pozbawia pacjenta możliwości wyboru sposobu leczenia, czyli nie dopełnia w ww. zakresie obowiązku informacyjnego.

Praktyczne wskazówki 

W trakcie wizyty lekarskiej pamiętaj, że ciąży na tobie obowiązek informacyjny wobec pacjenta.

Uwzględniaj fakt, że pacjent ma prawo do wyrażenia zgody lub odmowy udzielenia świadczeń zdrowotnych po uzyskaniu wskazanych prawem informacji. 

Jeśli masz kłopoty z zapamiętaniem, zapisz w widocznym miejscu brzmienie art. 31 ust. 1 u.z.l.l.d., aby wiedzieć jakie informacje jesteś zobowiązany przekazać pacjentowi. 

Zrealizowanie obowiązku informacyjnego wobec pacjenta: odnośnie stanu zdrowia, rozpoznania, jednostki chorobowej, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych, leczniczych zarówno refundowanych, jak i nierefundowanych, dających się przewidzieć następstw ich zastosowania lub zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu zapisz w dokumentacji medycznej pacjenta. Wtedy pacjent nie będzie mógł ci zarzucić, że niektóre elementy obowiązku nie zostały przez ciebie zrealizowane. W przypadku procesu sądowego czy postępowania z zakresu odpowiedzialności zawodowej wpisy w dokumentacji medycznej posłużą za dowody realizacji obowiązku informacyjnego.

Przy przekazywaniu informacji pacjentowi lub przedstawicielowi ustawowemu czy osobie upoważnionej przez pacjenta miej na względzie obowiązek przestrzegania tajemnicy lekarskiej. 

Śledź orzecznictwo sądowe w zakresie wykonywania zawodu lekarza odnośnie do udzielania informacji o stanie zdrowia pacjenta. Znajdziesz tam zapisy stanów faktycznych ze spraw pomiędzy lekarzami i pacjentami, jakie miały już miejsce. Są one wskazówką do właściwego postępowania lekarza w zakresie realizacji obowiązku informacyjnego wobec pacjenta. 

Anna Słowińska, prawnik, specjalista prawa ochrony zdrowia, Vox Poland Pomoc Prawna, [email protected]

 

Piśmiennictwo

Kowalska K.: Prawa pacjenta: lekarz zapłaci za niepoinformowanie chorego o wszystkich dostępnych metodach leczenia. www.rp.pl [dostęp z 5-04-2017].

 

PODSTAWA PRAWNA 

1. ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. nr 136, poz. 857); 

2. ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz.186);

3. Kodeks Etyki Lekarskiej z dnia 2 stycznia 2004 r. (tekst jedn. ze zm. z 20 września 2003 r. uchwalonymi przez Nadzwyczajny VII Krajowy Zjazd Lekarzy);

4. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 9 czerwca 2016 r. (sygn. akt. I ACa 1752/15); 

5. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 18 marca 2005 r. (sygn. akt I ACa 784/04); 

6. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 26 lutego 2010 r. (sygn. akt I ACa 51/10).