Najczęstsze choroby sromu. Jak postawić właściwą diagnozę?

Srom to okolica, w której łączą się 3 układy: pokarmowy, moczowy i płciowy, dlatego też narażony jest na działanie patogennych bakterii wirusów czy grzybów. Ale nie tylko one wywołują różnego rodzaju choroby.

To prawda. Skóra sromu ma wyjątkową budowę, jest w niej bowiem największa liczba receptorów estrogenowych, a zatem jego „dobre samopoczucie” jest wprost proporcjonalnie zależne od prawidłowej gospodarki hormonalnej. Wyróżniamy infekcyjne choroby sromu, zapalne choroby sromu, stany przed- i nowotworowe oraz choroby neuropatyczne.

Które z chorób sromu stanowią najczęstszy element codziennej praktyki ginekologów i jakie objawy mogą być kluczowe podczas różnicowania choroby?

Jedną z najbardziej powszechnych dolegliwości, z jakimi przychodzą do nas pacjentki, jest kandydoza sromu i pochwy (zakażenie drożdżakowe). Jest to infekcja grzybicza spowodowana nadmiernym wzrostem drożdżaków Candida. Jej objawy mogą obejmować: swędzenie, pieczenie, zaczerwienienie, obrzęk i gęstą białą wydzielinę.

Kolejnym często występującym schorzeniem jest zapalenie skóry sromu (zapalenie sromu), przeważnie spowodowane przez substancje drażniące, np. mydła, detergenty, tkaniny. W tym przypadku charakterystycznymi objawami są: swędzenie, zaczerwienienie, obrzęk, a czasami też wysypka.

W ścisłej czołówce znajduje się też opryszczka narządów płciowych ‒ infekcja przenoszona drogą płciową, wywoływana przez wirusa opryszczki pospolitej (HSV). Może ona powodować bolesne owrzodzenia lub pęcherze na sromie, a także objawy grypopodobne. Koniecznie należy też wymienić brodawki narządów płciowych spowodowane przez niektóre serotypy wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Zazwyczaj pojawiają się one na sromie i okolicach anogenitalnych w postaci małych, cielistych zmian wyglądem przypominających kalafiora. Przewlekłą chorobą zapalną, która atakuje przede wszystkim srom, jest też liszaj twardzinowy. Może on powodować swędzenie, ból, białe lub czerwone plamki i ścieńczenie skóry, co prowadzi do blizn i dyskomfortu.

Czy do tej listy możemy również dodać raka sromu?

Jak najbardziej, chociaż w porównaniu z wyżej wymienionymi chorobami sromu pojawia się on stosunkowo rzadko. Warto jednak pamiętać, jakie są jego pierwsze symptomy oraz jak istotne jest wczesne wykrycie raka sromu, w czym pomogą regularne wizyty kontrolne u ginekologa oraz edukacja pacjentek m.in. w aspekcie pierwszych objawów.

Spróbujmy zatem wylistować pierwsze charakterystyczne objawy raka sromu.

Przede wszystkim pamiętajmy, że rak sromu może objawiać się na różne sposoby, zaś zaobserwowane symptomy mogą być też spowodowane innymi schorzeniami, dlatego diagnostyka jest trudna. Do potencjalnie wczesnych objawów raka sromu zaliczamy: utrzymujący się świąd lub ból, zmiany na skórze (guzek, wrzód, zmiana koloru i struktury skóry, przebarwienia), nieprawidłowe krwawienia, powiększenie węzłów chłonnych w okolicy pachwiny.

Choroby sromu mogą dotyczyć osób w każdym wieku, ale niektóre z nich mają tendencję do występowania częściej w określonych grupach wiekowych. Czy można dokonać pewnej ich klasyfikacji według kategorii wiekowej?

Kierując się parametrem wiek versus częstość występowania, możemy zaproponować kategorie. Pierwsza grupa – nazwijmy ją „pediatryczna” ‒ obejmuje choroby sromu u dzieci. Część z nich to wady wrodzone, jak zrośnięcie warg lub nieprawidłowości strukturalne, ale też leczymy u dziewczynek zapalenie sromu i pochwy.

Kolejna kategoria to tzw. wiek reprodukcyjny (18-45 lat). U pacjentek w tym przedziale wiekowym najczęstszymi chorobami sromu są: kandydoza sromu i pochwy, kłykciny kończyste sromu, opryszczka narządów płciowych (infekcje przenoszone drogą płciową), zapalenie skóry sromu oraz torbiele lub ropnie Bartholina.

Trzecia grupa to okres okołomenopauzalny i menopauza (45+ lat). Najczęstszą przewlekłą chorobą zapalną sromu, która dotyka głównie kobiety po menopauzie, jest liszaj twardzinowy (choroba zapalna, ale niezakaźna). Kolejne ważne schorzenie w tej grupie to atrofia urogenitalna. W tym miejscu należy też wymienić wspominanego już raka sromu. Chociaż występuje rzadko, ryzyko jego wzrasta wraz z wiekiem i częściej dotyka kobiety właśnie po menopauzie.

Zaproponowana klasyfikacja ma charakter ogólny i niewyczerpujący. Pamiętajmy też, że choroby sromu mogą wystąpić w każdym wieku.

Wspomniała pani, że istotnym problemem w grupie pacjentek 45+ jest atrofia urogenitalna, której etiologia związana jest z obniżonym poziomem estrogenów, a ten – jak wiemy ‒ może wystąpić z różnych powodów u kobiet w każdym wieku. Jakie pacjentki będą zatem w grupie ryzyka?

Atrofia urogenitalna, znana również jako zespół moczowo-płciowy menopauzy (GSM), często występuje u kobiet po menopauzie z powodu obniżonego poziomu estrogenów, ale oczywiście nie tylko u tych pacjentek. Choroba ta może dotykać kobiet w każdym wieku, u których dochodzi do spadku poziomu estrogenów. W szczególnej grupie ryzyka są przede wszystkim osoby po leczeniu onkologicznym, młode kobiety długotrwale przyjmujące antykoncepcję hamującą aktywność hormonalną jajnika czy stosujące leki z grupy: steroidów, retinoidów, antyandrogenów itp. Zwiększone ryzyko obserwujemy także u pacjentek z wielochorobowością, a zwłaszcza z chorobami autoimmunologicznymi tkanki łącznej.

Jak już wiemy, choroby warg sromowych i sromu dają różne objawy. Które z nich powinny szczególnie wzmocnić czujność ginekologa?

Istnieją pewne objawy chorób sromu, które powinny skłonić ginekologów do zachowania czujności i dalszych badań. Z pewnością zaliczymy do nich: utrzymujący się świąd, podrażnienie, dyskomfort czy ból, a w szczególności przewlekły lub nawracający ból w okolicy sromu, zwłaszcza podczas stosunku lub bez uchwytnej przyczyny. Wzmożonej atencji wymaga też nieprawidłowa wydzielina – mam tu na myśli uporczywą wydzielinę z pochwy, której towarzyszą inne objawy, jak wspomniany już świąd, nieprzyjemny zapach lub zmiany koloru czy konsystencji. Szczególnej uwagi wymagają też różnego rodzaju zmiany, w tym zmiany skórne, jak: zaczerwienienie, obrzęk, owrzodzenia, guzki, grudki itp. Mogę być one związane z innymi poważnymi schorzeniami, jak VIN (śródnabłonkowa neoplazja sromu), rakiem sromu lub chorobami dermatologicznymi. Bezwzględnie pogłębionej diagnostyki wymaga każde niewyjaśnione krwawienie lub plamienie ze sromu, zwłaszcza jeśli występuje poza regularnym cyklem menstruacyjnym.

Zatrzymajmy się na chwilę przy temacie nowotworów. Wiemy, jak niezwykle ważne są profilaktyka i wczesne wykrywanie zmian onkologicznych, przednowotworowych. Na jakie z nich należy zwrócić szczególną uwagę?

W pierwszej kolejności wskazałabym śródnabłonkową neoplazję sromu (VIN). Jest to stan przedrakowy, który atakuje skórę sromu. Zwykle spowodowany jest infekcją wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) i nieleczony może prowadzić do raka sromu.

Jakie objawy pomogą nam w szybkiej i trafnej diagnostycy VIN?

W przypadku tej jednostki chorobowej różnicowanie nie jest proste, gdyż objawy VIN mogą się znacznie od siebie różnić. Najczęstsze z nich to świąd lub podrażnienie. Skóra zmieniona chorobowo bywa czerwona, biała lub różowa. Może też mieć szorstką lub wypukłą strukturę. Niektóre pacjentki odczuwają ból lub tkliwość w okolicy sromu. W zaawansowanych przypadkach choroby zmiany mogą ulec owrzodzeniu lub też zaczynają krwawić. Należy pamiętać, że wszystkie te objawy mogą być również manifestacją zupełnie innego schorzenia. Stąd też niezwykle ważne są szybka konsultacja ginekologiczna oraz ‒ w przypadku utrzymywania się objawów powyżej 3-4 tygodni ‒ rozszerzenie diagnostyki.

Na zakończenie kilka słów o profilaktyce. Zapobieganie chorobom sromu, podobnie jak ich leczenie, może obejmować różne podejścia, które uzależnione są w dużej części od czynników indywidualnych. Spróbujmy jednak zebrać kilka uniwersalnych wskazówek, jak zapobiegać rakowi sromu.

Kluczem będą tu szczepienia przeciwko HPV (wirus brodawczaka ludzkiego). Jak wiemy, jest on głównym czynnikiem ryzyka raka sromu. Szczepienie przeciwko HPV może pomóc w zapobieganiu zakażeniom typami HPV wysokiego ryzyka, które są powiązane z rakiem sromu. Szczepionka przeciwko wirusowi HPV jest zalecana zarówno mężczyznom, jak i kobietom przed rozpoczęciem aktywności seksualnej.

Kolejny ważny punkt to oczywiście regularne badania przesiewowe, które mają kluczowe znaczenie dla wczesnego wykrywania i leczenia wszelkich stanów przednowotworowych lub nowotworowych. Istotnym aspektem są także bezpieczne praktyki seksualne: Pamiętajmy, że uprawianie bezpiecznego seksu, w tym używanie prezerwatyw i ograniczanie liczby partnerów seksualnych, może zmniejszyć ryzyko zakażenia HPV i późniejszego rozwoju raka sromu.

Ze zwiększonym ryzykiem zachorowalności na nowotwory związana jest też nikotyna, dlatego rzucenie palenia może znacznie zmniejszyć ryzyko rozwoju także raka sromu. I na zakończenie nie zapominajmy o właściwej higienie narządów płciowych. Higiena intymna – prawidło wykonywana ‒ pozwala uniknąć zakażeń i stanów zapalnych. Jest też niezbędnym elementem terapii po przeprowadzonym leczeniu.

PRZECZYTAJ TAKŻE: Stany przednowotworowe sromu: śródnabłonkowa neoplazja sromu (VIN). Jak trafnie postawić diagnozę

Prof. Sieroszewski: PTGiP przygotowuje nowe wytyczne, m.in. dotyczące endometriozy