Wśród pacjentów reumatologicznych metotreksat nie cieszy się jednak dobrą sławą — z dwóch głównych powodów. To cytostatyk wynaleziony do celów onkologicznych, a to wywołuje złe skojarzenia. Określenie „lek przeciwnowotworowy” straszy chorych i może sugerować, że leczenie metotreksatem jest rodzajem chemioterapii onkologicznej.

„Ulotka dołączana do leku jest ulotką onkologiczną i dotyczy dawek onkologicznych. W reumatologii stosujemy znacznie mniejsze dawki. I nie jest to żadne „leczenie przeciwnowotworowe”. Należy to uświadomić pacjentowi” — mówi prof. dr hab. n. med. Eugeniusz Józef Kucharz, kierownik Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych i Reumatologii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, prezes Polskiego Towarzystwa Reumatologicznego.

Metotreksat w doustnej postaci może wywoływać działania niepożądane.
Najczęstsze z nich to: zwiększenie aktywności aminotransferaz — 10-43 proc., objawy ze strony przewodu pokarmowego — 20-65 proc., niedokrwistość — 10-15 proc., leukopenia — 12 proc., trombocytopenia — 12 proc., bóle i zawroty głowy — 8-10 proc., wypadanie włosów — 8 proc. (Drosos A.: Int. J. Clin. Rheumatol., 2012).
„Działania niepożądane metotreksatu w pewnym stopniu zależą od drogi podania, indywidualnej podatności chorego, współistniejących terapii i dawki leku. Na część tych czynników mamy wpływ — wyjaśnia prof. Kucharz. — Działania niepożądane występują zwykle na początku terapii. Trzeba powiedzieć pacjentowi, że istnieje coś takiego jak proces adaptacji do leku, który zwykle trwa od trzech do sześciu tygodni. Warto, aby wytrwał przez ten czas i nie odrzucał preparatu, który jest niewątpliwie jednym z najlepszych leków modyfikujących przebieg chorób reumatycznych”.
„Dobrym sposobem na ominięcie części działań niepożądanych jest stosowanie metotreksatu parenteralnie, a także zaplanowanie podawania go na noc, np. przed dniem wolnym od pracy, żeby chory ewentualne działanie niepożądane w postaci nudności mógł lepiej znieść w warunkach domowych” — dodaje prof. Kucharz.

Co mówi EBM
Podskórnie lepiej niż doustnie

Naukowcy z Uniwersytetu w Kolorado porównywali biodostępność, bezpieczeństwo, tolerancję doustnych i podskórnych postaci metotreksatu stosowanych u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów. Badania były randomizowane i wieloośrodkowe. Uczestnikom podawano lek doustnie w dawkach 10 mg, 15 mg, 20 mg i 25 mg tygodniowo lub podskórnie w fałdy brzuszne albo udo. Po 24 godzinach pobierano próbki krwi w celu oznaczenia stężenia leku.

Wyniki pokazały, że ogólnoukładowa dostępność metotreksatu podanego doustnie utrzymuje się na stałym poziomie przy dawce 15 mg i większe jednorazowe dawki nie wiążą się z większym jego stężeniem we krwi. Inaczej jest w przypadku postaci preparatu podawanych podskórnie, gdzie stężenie leku we krwi wzrasta proporcjonalnie z podawaną dawką.
Badanie przeprowadzono w małoliczebnej grupie chorych, jednak uzyskane wyniki pozwalają na wysunięcie wniosku, że u pacjentów, którzy stosują doustnie metotreksat, zwłaszcza w dawkach powyżej 20 mg, a cele terapeutyczne nie zostają osiągnięte, należy podjąć próbę zmiany drogi podania leku na podskórną.

Charakterystyka leku
Działanie, dystrybucja, metabolizm, wydalanie

Metotreksat to cytostatyk z grupy antymetabolitów, antagonista kwasu foliowego. Jego działanie polega na kompetycyjnym hamowaniu reduktazy dihydrofolianowej i hamowaniu syntezy DNA. U chorych na reumatoidalne zapalenie stawów mechanizm działania metotreksatu jest odmienny i łączy się z wpływem na przemiany adenozyny. Biodostępność po podaniu podskórnym, dożylnym lub domięśniowym wynosi ok. 100 proc.

Lek w 50 proc. wiąże się z białkami surowicy. Po dystrybucji do tkanek duże stężenia (szczególnie w postaci poliglutaminianów) mogą utrzymywać się przez tygodnie lub miesiące w wątrobie, nerkach, a szczególnie śledzionie. Około 10 proc. dawki metabolizowane jest w wątrobie. Lek wydalany jest w większości w niezmienionej postaci, głównie przez nerki — ok. 5-20 proc.

 

Wśród pacjentów reumatologicznych metotreksat nie cieszy się jednak dobrą sławą — z dwóch głównych powodów. To cytostatyk wynaleziony do celów onkologicznych, a to wywołuje złe skojarzenia. Określenie „lek przeciwnowotworowy” straszy chorych i może sugerować, że leczenie metotreksatem jest rodzajem chemioterapii onkologicznej.

„Ulotka dołączana do leku jest ulotką onkologiczną i dotyczy dawek onkologicznych. W reumatologii stosujemy znacznie mniejsze dawki. I nie jest to żadne „leczenie przeciwnowotworowe”. Należy to uświadomić pacjentowi” — mówi prof. dr hab. n. med. Eugeniusz Józef Kucharz, kierownik Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych i Reumatologii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, prezes Polskiego Towarzystwa Reumatologicznego. Metotreksat w doustnej postaci może wywoływać działania niepożądane. Najczęstsze z nich to: zwiększenie aktywności aminotransferaz — 10-43 proc., objawy ze strony przewodu pokarmowego — 20-65 proc., niedokrwistość — 10-15 proc., leukopenia — 12 proc., trombocytopenia — 12 proc., bóle i zawroty głowy — 8-10 proc., wypadanie włosów — 8 proc. (Drosos A.: Int. J. Clin. Rheumatol., 2012).„Działania niepożądane metotreksatu w pewnym stopniu zależą od drogi podania, indywidualnej podatności chorego, współistniejących terapii i dawki leku. Na część tych czynników mamy wpływ — wyjaśnia prof. Kucharz. — Działania niepożądane występują zwykle na początku terapii. Trzeba powiedzieć pacjentowi, że istnieje coś takiego jak proces adaptacji do leku, który zwykle trwa od trzech do sześciu tygodni. Warto, aby wytrwał przez ten czas i nie odrzucał preparatu, który jest niewątpliwie jednym z najlepszych leków modyfikujących przebieg chorób reumatycznych”.„Dobrym sposobem na ominięcie części działań niepożądanych jest stosowanie metotreksatu parenteralnie, a także zaplanowanie podawania go na noc, np. przed dniem wolnym od pracy, żeby chory ewentualne działanie niepożądane w postaci nudności mógł lepiej znieść w warunkach domowych” — dodaje prof. Kucharz.