Leczenie łupieżu: leki przeciwgrzybicze, cytostatyczne, keratolityczne

Łupieżem określa się stan, w którym dochodzi do bardzo obfitego, drobnopłatowego złuszczania naskórka skóry owłosionej głowy. Rozróżnia się dwie jego odmiany: łupież zwykły i łupież tłusty.

Łupież zwykły (pityriasis simplex) najczęściej występuje na owłosionej skórze głowy. W bardzo nasilonych przypadkach może obejmować inne okolice, np. brwi i rzęsy. Zmiany skórne cechują się obecnością drobnych łusek barwy białej lub szarej i gromadzą się na części lub na całej skórze owłosionej głowy. Zmianom nie towarzyszy świąd.

Łupież tłusty (pityriasis steatoides) rozwija się w następstwie łojotoku. W miejscach zmienionych chorobowo pojawiają się żółte i tłuste łuski, mocno przylegające do podłoża, a także nawarstwione łojotokowe strupy. Objawom podmiotowym towarzyszy zazwyczaj świąd.

Przyczyny łupieżu

Łupież powstaje w wyniku nieprawidłowo przyspieszonego procesu fizjologicznej odnowy komórek naskórka, który może być skrócony do 7 dni. W warunkach prawidłowych martwe komórki warstwy rogowej stale podlegają procesowi złuszczania i są zastępowane przez dojrzewające komórki warstw znajdujących się poniżej. Fizjologiczny proces dojrzewania i odnawiania komórek warstwy rogowej trwa około 28 dni. 

Czynnikiem etiologicznym, odpowiedzialnym za powstawanie łupieżu jest rozrost drożdżopodobnego, lipofilnego grzyba Pityrosporum ovale. Przyspieszony proces odnowy naskórka może być wywołany przez drażniące metabolity grzyba (lipazy, peroksydazy nienasyconych kwasów tłuszczowych i trójglicerydów). W mechanizmie powstawania łupieżu podkreśla się również udział czynników immunologicznych, tj. odczynowości humoralnej i komórkowej późnej. Nie bez znaczenia w powstawaniu łupieżu są takie czynniki, jak stres, dieta, wpływ androgenów.

Mechanizm powstawania łupieżu nie jest do końca poznany. Nierozwiązany pozostaje problem: czy zaburzenia łojotokowe towarzyszące łupieżowi są następstwem, czy czynnikiem pierwotnym sprzyjającym nadmiernemu rozwojowi grzybów.

W leczeniu łupieżu stosowane są leki: 

• zmniejszające kolonizację Pityrosporum ovale (leki przeciwgrzybicze), 
• zmniejszające proliferację komórek naskórka (leki cytostatyczne), 
• keratolityczne, 
• łagodne środki do pielęgnacji włosów.

Leczenie łupieżu - leki przeciwgrzybicze

Farmaceutyki z tej grupy zmniejszają populację Pityrosporum ovale, likwidując w ten sposób przyczynę łupieżu.

Ketokonazol

Pochodna imidazolu, lek o szerokim spektrum działania przeciwgrzybiczego. Hamuje biosyntezę ergosterolu, niezbędnego do budowy błony komórkowej grzyba, co powoduje zmiany jej przepuszczalności i prowadzi do obumarcia komórki. Działa na dermatofity, drożdżaki i grzyby dimorficzne.

Lek stosowany w postaci szamponu w niewielkim stopniu wchłania się przez skórę, nie przenika do krwi i nie wywiera działania układowego. Działa przeciwgrzybiczo, przeciwłojotokowo, likwiduje świąd i złuszczenie w obrębie skóry owłosionej głowy. Działania niepożądane obserwowane podczas kuracji szamponem Nizoral to pieczenie i świąd skóry oraz jej podrażnienie, przetłuszczenie bądź przesuszenie włosów. Preparat stosuje się leczniczo 2 razy w tygodniu przez 2-4 tygodni. Profilaktycznie zaleca się jego dalsze stosowanie 1 raz co 1-2 tygodnie. Szampony zawierające ketokonazol to Nizoral, KPL.

Flutrimazol

Jest miejscowo działającym lekiem przeciwgrzybiczym z grupy pochodnych imidazolowych. Podobnie jak inne leki z tej grupy, hamuje biosyntezę ergosterolu przez zahamowanie aktywności 14-alfa-demetylazy lanosterolu, co prowadzi do zmian w obrębie błony komórkowej grzybów. Lek może być stosowany u dorosłych oraz u dzieci powyżej 10 roku życia. Nie zaleca się stosowania tego leku u kobiet w ciąży i karmiących piersią. Lek ten jest składową żelu Micetal stosowanego w leczeniu łupieżu 3 razy w tygodniu przez okres miesiąca.

Clotrimazol

Pochodna imidazolu o szerokim spektrum działania przeciwgrzybiczego. Hamuje biosyntezę ergosterolu. Działa grzybostatycznie na dermatofity, drożdżaki, wywiera również słabe działanie przeciwbakteryjne na ziarniniaki Gram-dodatnie. Praktycznie lek nie wchłania się przez skórę, lecz przenika do warstwy rogowej naskórka. Preparaty: Clotrimazol płyn, Triazol szampon.

Pirytionian cynku

Mechanizm jego działania polega na zaburzeniu metabolizmu błony komórkowej grzyba. Pirytionian cynku jest substancją lipofilną, której działanie przeciwgrzybicze następuje podczas powolnego rozpuszczania w łoju. Cząsteczki pirytionianu wytrącają się na powierzchni owłosionej skóry głowy. Następnie dochodzi do ich powolnego rozpuszczania się w wydzielinie gruczołów łojowych i potowych, co daje efekt przeciwgrzybiczy. Lipofilne rezerwuary substancji przeciwgrzybiczej na powierzchni skóry są odpowiedzialne za stałe i długotrwałe działanie pirytionianu po spłukaniu szamponu wodą i w okresach przerw w jego stosowaniu. Preparaty zawierające pirytionian cynku to szampony: Freederm Zinc, Polytar AF, Healing, Node D.S., Squa-med., Seboklar, Head & Shoulders.

Siarczek selenu

Lek ten hamuje rozwój Pityrosporum ovale oraz działa antymitotycznie na komórki naskórka i mieszków włosowych, hamując w ten sposób nadmierne złuszczanie, zaczerwienienie i świąd skóry. Szampony zawierające siarczek selenu to: 1 proc. Selsun Blue (stosuje się go 1-2 razy w tygodniu), 2,5 proc. Selsun (stosujemy 2 razy w tygodniu przez pierwsze 14 dni, a następnie raz w tygodniu co 2-4 tygodnie).

Nie należy stosować preparatów zawierających siarczek selenu w stanach zapalnych skóry i w przypadkach obecności objawów wysiękowych, ponieważ może nastąpić zwiększona absorpcja siarczku selenu z następstwem wystąpienia ogólnoustrojowych działań niepożądanych. Szamponów zawierających siarczek selenu nie należy stosować u kobiet w I trymestrze ciąży, karmiących piersią, a także u dzieci poniżej 5 roku życia.

Climbazol 

Lek przeciwgrzybiczy, który ogranicza rozwój Pityrosporum ovale, zachowując jednocześnie równowagę flory saprofitycznej skóry owłosionej głowy. Lek ten występuje w szamponach: Seboderm, Node D. S.

Pirocton olaminy

Ma działanie przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne, redukuje nieprawidłową proliferację komórek naskórka. Zawarty jest w szamponach: Seboderm, Saliker, Node D. S., KPL, Sebamed przeciwłupieżowy.

Crotamiton

Substancja o działaniu przeciwgrzybiczym i przeciwświądowym występująca w szamponach Triazol, Kertyol.

Kwas undecylenowy

Lek wykazuje działanie przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne i przeciwłojotokowe. Jest składową szamponów: Squa-med i Seboklar.

Itrakonazol

Są doniesienia o próbach leczenia doustnego tym preparatem w przypadkach łojotokowego zapalenia skóry opornych na terapię miejscową.

Leczenie łupieżu - leki cytostatyczne

Działanie leków cytostatycznych polega na zmniejszeniu szybkości odnawiania się komórek naskórka. Leki te redukują nieprawidłową proliferację komórek naskórka. Ich działanie sprowadza się jednak do leczenia objawów, a nie przyczyny łupieżu. Dlatego też często obserwuje się nawrót łupieżu w momencie zaprzestania stosowania preparatów z tej grupy. Działanie cytostatyczne wykazują dziegcie, ichtiol, pirocton olaminy i siarczek selenu (dwa ostatnie zostały omówione przy lekach przeciwgrzybiczych).

Dziegcie

Preparaty, będące mieszaniną bardzo wielu związków chemicznych są produktami suchej destylacji drewna lub węgla kamiennego. Hamują syntezę DNA, prowadząc do zmniejszenia nadmiernej proliferacji komórek naskórka. Mają działanie keratolityczne, przeciwświądowe i antyseptyczne. Wśród szmponów zawierających dziegcie znajdują się: Polytar liquid, Polytar AF, T-gel, Freederm Tar, Freederm Zinc, Denorex, Diolen.

Ichtiol

Jest produktem destylacji łupków bitumicznych. W mniejszych stężeniach ma działanie odkażające, przeciwzapalne, keratoplastyczne, w stężeniach większych działa redukująco i pobudza wchłanianie nacieków. Szamponem mającym w składzie ichtiol jest Provictiol. 

Leczenie łupieżu - leki keratolityczne

Zmiękczając zrogowaciały naskórek, leki keratolityczne powodują oddzielanie się łusek i ich rozkład na drobniejsze fragmenty, które łatwiej jest następnie usunąć mechanicznie. Długotrwałe stosowanie środków keratolitycznych może doprowadzić do trwałego, nadmiernego ścieńczenia powierzchownej warstwy skóry owłosionej głowy i upośledzenia jej fizjologicznej funkcji ochronnej. Działanie keratolityczne wykazuje też, oprócz omówionych wyżej dziegci, kwas salicylowy, siarka, rezorcyna i mocznik.

Kwas salicylowy

Jest najczęściej używanym środkiem keratolitycznym. Działanie złuszczające wykazuje w stężeniach większych - powyżej 5 proc. W stężeniach niższych, tj. 1-2 proc., ma działanie przeciwświądowe, odkażające.

Siarka

Preparaty siarki mają działanie redukujące. W mniejszych stężeniach siarka działa keratoplastycznie i odkażająco, w większych - keratolitycznie i złuszczająco.

Rezorcyna

Wykazuje rozmaite działanie, w zależności od stężenia. Działa redukująco i złuszczająco w stężeniach 10-20 proc.

Mocznik

Wykazuje działanie keratolityczne, ułatwia przenikanie przez skórę innych składników.

Leczenie łupieżu - środki do pielęgnacji włosów

W leczeniu łupieżu bardzo istotna jest odpowiednia pielęgnacja skóry owłosionej głowy. Zaleca się stosowanie łagodnych szamponów i innych środków służących do pielęgnacji włosów, nie powodujących zbytniego przesuszenia skóry owłosionej głowy i wzmożonego, reaktywnego łojotoku.