Jak poprawić jakość i poziom życia seniorów?

Rok 2012 był ogłoszony w Europie rokiem aktywności osób starszych i solidarności międzypokoleniowej. Struktury Unii Europejskiej zajęły się sprawami osób starszych, a w wytycznych UE znalazły się 3 obszary, którym poświęcono szczególną uwagę:

• obszar niezależności ludzi starszych, 
• dostosowanie rynku pracy do potrzeb ludzi starszych,
• aktywne starzenie się oraz opieka medyczna nad osobami starszymi.

W odpowiedzi na wytyczne i postulaty UE został w Polsce opracowany rządowy program na rzecz aktywności społecznej osób starszych na lata 2012-2013 (ASOS). Programy aktywności są skierowane do osób 50+.

Obok zwiększania aktywności osób starszych rozpoczęto programy edukacji geriatrycznej lekarzy rodzinnych i pielęgniarek. Specjalizacja geriatryczna dla pielęgniarek, w której okres kształcenia trwa 2 lata, realizowana jest również w Polsce w różnych aspektach w ramach tzw. Projektu Norweskiego opartego na Funduszu Współpracy Dwustronnej. Ma on za zadanie dostosować nasz system ochrony zdrowia do trendów demograficzno-epidemiologicznych współczesnych społeczeństw. Głównym celem programu rządowego jest poprawa jakości i poziomu życia seniorów. 

Szwecja: wzór opieki geriatrycznej

Wiele krajów buduje modele opieki geriatrycznej w powiązaniu z opieką podstawową, tak by spełniały najważniejsze kryteria kompleksowości, ciągłości i dostępności. Państwem, które ma jedne z najlepszych w Europie organizacje zdrowotne oraz wskaźniki zdrowia jest Szwecja. Szwedzka polityka społeczna i zdrowotna określana jest jako polityka państwa dobrobytu. 

Obecnie społeczeństwo Szwecji należy do jednych z najstarszych społeczeństw Europy. Udział osób powyżej 65. roku życia wynosi w tym kraju ponad 19 proc., przy średniej europejskiej 15 proc. W Szwecji jest także największy odsetek osób powyżej 80. r.ż., wynoszący około 5,3 proc. populacji, przy średniej europejskiej 4 proc. O Szwecji mówi się jako o kraju z najwyższymi wskaźnikami podwójnego starzenia.  Populacja szwedzka charakteryzuje się również jednym z najwyższych wskaźników długości życia w zdrowiu. Tak dobre wskaźniki zdrowia są wynikiem wieloletniej polityki dotyczącej zdrowia publicznego oraz odpowiedniego systemu opieki zdrowotnej. Szwecja stosuje wiele instrumentów skierowanych na profilaktykę zdrowotną oraz prewencję niepełnosprawności w wieku podeszłym. Jednym z takich działań jest ordynowanie przez lekarzy określonej aktywności fizycznej, której realizacja i efekty są monitorowane. 

Celem szwedzkiej polityki społeczno-gospodarczej jest zmniejszanie nierówności społecznych i zapewnienie uniwersalnego bezpieczeństwa socjalnego. W tym kraju dużą rolę w zabezpieczaniu opieki nad osobami w wieku podeszłym odgrywają samorządy terytorialne, a system opieki zdrowotnej jest bardzo zdecentralizowany. Duży jest także udział samorządów lokalnych w organizowaniu opieki medycznej, zwłaszcza w finansowaniu usług opiekuńczych i wykorzystywania potencjału wsparcia dla osób w wieku podeszłym. Nakłady na opiekę długoterminową w Szwecji obecnie wynoszą 3,6 proc. produktu krajowego brutto (PKB), z czego 0,9 proc. PKB przypada na usługi powiązane ze zdrowiem i 2,9 proc. na usługi typowo socjalne. W 2007 roku przewidywana długość życia w zdrowiu wynosiła w Szwecji kilka lat dłużej niż w Polsce.

 Szersze kompetencje, lepsze wyposażenie i wsparcie zespołu

Dużą rolę w opiece nad osobami starszymi w Szwecji odgrywa lekarz poz. Kompetencje lekarzy rodzinnych są tu dużo większe niż w Polsce, a lekarz nadzoruje pracę zespołu medycznego. Szwedzki lekarz rodzinny może wykonywać iniekcje dostawowe, drobne zabiegi chirurgiczne, może badać wzrok i dobierać okulary, usuwać ciało obce z oka czy zmieniać opatrunek w uchu. W opiece podstawowej w Szwecji są dostępne takie badania diagnostyczne, jak rektoskopia czy ocena zalegania moczu w pęcherzu moczowym.

Wyposażenie diagnostyczne szwedzkich lekarzy rodzinnych jest nieporównanie lepsze od tego, jakim dysponuje lekarz poz w Polsce. Oprócz aparatu do mierzenia ciśnienia, otoskopu, oftalmoskopu, aparatu do EKG, szwedzki lekarz ma dobrze wyposażony gabinet okulistyczny, mikroskop, tonometr do pomiaru ciśnienia w oku oraz spirometr. Badania diagnostyczne możliwe do przeprowadzenia z użyciem tego sprzętu są wykonywane u lekarza rodzinnego, nie trzeba pacjenta kierować do specjalisty. W Szwecji to lekarz rodzinny decyduje, czy pacjent może czekać na wizytę specjalistyczną ponad 4 tygodnie, czy powinien być przyjęty natychmiast.

Szwecja charakteryzuje się jednym z najwyższych wskaźników liczby geriatrów przypadających na 1 mln. mieszkańców oraz najlepszą organizacją opieki nad osobami starszymi.

W pracy lekarzowi rodzinnemu w Szwecji pomaga zespół medyczny:

• pielęgniarki o dużych kompetencjach zawodowych przepisujące niektóre leki oraz opiekujące się pacjentami cierpiącymi na choroby przewlekłe; 
• rehabilitanci medyczni o szerokich kompetencjach zawodowych, prowadzący pacjentów z chorobami kręgosłupa i stawów, mogący również ordynować niektóre leki; pacjenci są rejestrowani do rehabilitantów bez wizyty u lekarza;
• pracownik socjalny, który dba o przygotowanie domów i mieszkań starszych pacjentów, tak aby mogli sprawnie w nich funkcjonować, także w sytuacji choroby i starości. 

Pracownik socjalny ściśle współpracuje z lekarzem, pomagając pacjentowi w „dostosowaniu się” do choroby. Odpowiada za ułatwienia w funkcjonowaniu pacjenta w domu, np. zapewniając różnego typu balkoniki, wózki, szyny i przystosowanie mieszkania do potrzeb pacjenta na wózku. Odpowiada też za wyposażenie i sprzęty pomagające przy myciu, czesaniu, ubieraniu pacjentów starszych. Osoba ta również może zlecić wykonanie testów przesiewowych, wcześnie wykrywających zaburzenia pamięci i demencję. 

Taka organizacja opieki pociąga za sobą znaczne koszty. Według szwedzkich raportów finansowych, w latach 1980-2005 łączne nakłady na opiekę nad seniorami wzrosły o 60 proc. (z uwzględnieniem inflacji), choć w tym czasie zmalała liczba osób otrzymujących pomoc. Zmniejszenie liczby beneficjentów tłumaczy się poprawą zdrowia populacji w tym okresie. 

Szacunkowe wyliczenia wykazują, iż w 2050 roku w porównaniu do roku 2010 koszty opieki nad ludźmi starszymi wzrosną w Szwecji o 70 proc., zaś nakłady na służbę zdrowia tylko o 30 proc. Ponieważ opieka nad osobą starszą w Szwecji jest z założenia kompleksowa, zabezpiecza ona poszczególne poziomy wsparcia pacjentów w wieku podeszłym. Wachlarz dostępnych usług jest duży — od opieki instytucjonalnej, tzw. mieszkalnictwa specjalnego, do usług domowych i pielęgnacyjnych oraz nadzorowanych przez lekarza poz usług medycznych.

Lekarz rodzinny w Szwecji kontaktuje się z pacjentem starszym najczęściej przez telefon lub listownie i choć zwykle przyjmuje dziennie niewielu pacjentów, to jednak codziennie jest zaangażowany w zarządzanie 30-40 sprawami pacjentów.

Dzień pracy lekarz zwykle rozpoczyna od kontaktów telefonicznych z pacjentami, na które przeznacza około 1 godziny. Dużym ułatwieniem w systemie pracy jest brak papierowych recept i wystawianie ich wyłącznie elektronicznie oraz przesyłanie do wybranej przez pacjenta apteki. Przychodnie podstawowej opieki zdrowotnej zarządzają również pieniędzmi na dopłaty do leków. Jest to element budżetu przychodni, którym wszyscy starają się racjonalnie gospodarować. Rozwój technologii medycznych oraz innych nowoczesnych technik pozamedycznych spowodował zmiany w podejściu do opieki nad ludźmi starszymi, i położenie większego nacisku na sprawowanie tej opieki w domach pacjentów.

Starzenie się społeczeństwa wymusza zmiany systemowe

W Polsce brak jest jeszcze takich rozwiązań systemowych jak w Szwecji, rozpoczęły się jednak prace nad zmianą nastawienia do opieki geriatrycznej i systemu opieki nad osobami starszymi. Zaakceptowanie faktu starzenia się społeczeństwa wydaje się pierwszym krokiem w rozpoczynaniu przekształceń i pozytywnym mówieniu o problemach tej populacji pacjentów.

Analizując podejście lekarza poz do opieki nad osobami w wieku podeszłym, należy zwrócić szczególną uwagę na zapewnienie jej kompleksowości, bliskości oraz współudziału rodziny i opiekunów. Ważne jest wczesne wykrywanie chorób przewlekłych oraz stosowanie w tym zakresie działań prewencyjnych. Istotne jest również wczesne podejmowanie szeroko pojętych działań profilaktycznych zapobiegających utracie sprawności funkcjonalnej starszego pacjenta oraz organizowanie wsparcia społecznego. 

dr n. med.Małgorzata Pałka, Zakład Medycyny Rodzinnej, Katedra chorób Wewnętrznych i Gerontologii UJ CM.