Gdy w aptece pojawia się pacjentka w ciąży, która skarży się na zaparcia

Problemy trawienne to jedne z najczęściej zgłaszanych przez ciężarne kobiety dolegliwości. Zarówno biegunki, jak i zaparcia, mogą być wynikiem pewnych błędów dietetycznych. Uciążliwe dolegliwości ze strony układu pokarmowego mogą być także spowodowane fizjologią ciąży (zmiany hormonalne), chorobami współistniejącymi czy przyjmowanymi lekami, dlatego tak ważna jest rozmowa z pacjentką. Gdy uda się nam zgromadzić różne informacje, o wiele bardziej kompleksowo będziemy potrafili podejść do tematu zaburzeń funkcjonowania układu pokarmowego w ciąży.

Najczęstsze przyczyny biegunek i zaparć

Biegunką nazywamy płynne/półpłynne stolce oddawane z większą częstotliwością (≥3/d) lub w zwiększonej ilości (>200 ml/d). Warto pamiętać o tej wyjściowej definicji, aby trafnie rozpoznać sytuację, w której należy już wkroczyć ze wsparciem farmaceutycznym. Do najczęstszych przyczyn biegunki możemy zaliczyć zakażenia infekcyjne spowodowane bakteriami, wirusami i pasożytami.

– Przewlekłe jednostki chorobowe, którym często towarzyszy biegunka to: celiakia, choroba zapalna jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Crohna), zespół jelita nadwrażliwego, nietolerancja pokarmowa, nadczynność tarczycy, choroba Addisona oraz przewlekłe zapalenie trzustki. Dlatego tak istotne w rozmowie z kobietą w ciąży powinno wydawać się z punktu widzenia farmaceuty ogólne pytanie o jej przewlekłe schorzenia. Należy także wspomnieć o upośledzeniu odporności choćby z powodu stresu oraz o niektórych leków stosowanych w leczeniu chorób przewlekłych — mówi dr n. med. Agata Michalak. U niektórych pacjentów biegunka pojawia się także z powodu stresu, także przewlekłego. Nie bez znaczenia jest też styl życia, ponieważ biegunki mogą być spowodowane nadmiarem fruktozy, mannitolu, sorbitolu, ksylitolu czy kofeiny w diecie. Jednocześnie całkowicie fizjologiczne dla przebiegu ciąży zwiększone stężenie prostaglandyn w organizmie również pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego. Zatem warto wziąć pod uwagę te różne aspekty, aby nie zbagatelizować biegunki, która u kobiety w ciąży leczonej przewlekle z jakiegoś powodu może być objawem alarmującym i, z drugiej strony, nie doszukiwać się konkretnych patologii w sytuacji każdego pojedynczego epizodu biegunki.

O zaparciach z formalnego punktu widzenia mówimy, gdy wypróżnień jest mniej niż 3 w przeciągu tygodnia, a sama czynność sprawia pacjentowi trudność lub towarzyszy jej uczucie niepełnego wypróżnienia. Sam proces defekacji nie powinien sprawiać ogólnego dyskomfortu.

– Zaparcia są najczęściej spowodowane zespołem jelita nadwrażliwego lub powszechnymi błędami żywieniowymi, jak zbyt mała ilość błonnika i płynów czy siedzący tryb życia. Należy także pamiętać, że zaparcia mogą pojawić się również jako objawy towarzyszące: cukrzycy, niedoczynności tarczycy i niektórym chorobom neurologicznym, np. stwardnieniu rozsianemu czy chorobie Parkinsona. Trzeba też podkreślić, że świadomy brak defekacji w momencie uczucia parcia na stolec, np. w pracy, w wyniku częstego podróżowania i nieregularnego stylu życia, również może doprowadzić do rozwoju przewlekłych zaparć — wyjaśnia dr n. med. Agata Michalak. Rozmawiając z pacjentem, warto zapytać o stosowanie leków: przeciwdepresyjnych, przeciwdrgawkowych, antycholinergicznych lub blokerów kanału wapniowego i suplementów zawierających glin lub wapń, a także przyjmowanie diuretyków i doustnej suplementacji żelaza.

– Zaparcia same w sobie nie są wskazaniem do szybkiego odstawienia przyjmowanych leków, ale farmaceuta powinien zasugerować pacjentce, by w czasie najbliższej wizyty u lekarza porozmawiała na temat potencjalnych skutków ubocznych stosowanej farmakoterapii — dużo objawów może dotyczyć przewodu pokarmowego. W przypadku niektórych modeli leczenia można rozważyć zmianę choćby samej formy podaży. Dobrym przykładem jest żelazo, którego przyjmowanie doustne często prowadzi do zaparć, a które wdrażanie jest wśród pacjentek w ciąży stosunkowo często — podkreśla specjalista. W takiej sytuacji warto wziąć pod uwagę dożylną suplementację żelaza.

Specyfika pacjentki w ciąży

Szacuje się, że aż 20-40 proc. kobiet w ciąży zmaga się z zaparciami. Jak wyjaśnia dr n. med. Agata Michalak „w przypadku tej konkretnej grupy, poza wymienionymi wcześniej przyczynami, problemy z wypróżnianiem wynikają ze zmian hormonalnych, przede wszystkim podwyższonego poziomu progesteronu, który wpływa na gospodarkę wapnia i stymuluje wydzielanie aldosteronu. W efekcie końcowym dochodzi do większej absorbcji wody z układu pokarmowego, co ostatecznie wpływa także negatywnie na konsystencję stolca. Ponadto dochodzi do zmian stężeń we krwi innych hormonów — obserwuje się za mało motyliny i za dużo relaksyny”. Wyżej ustawiona przepona, mniejsze napięcie dolnego zwieracza przełyku, większe ciśnienie w miednicy, a także ucisk płodu na naczynia jamy brzusznej — to kolejne elementy specyfiki fizjologii kobiety ciężarnej, które sprzyjają powstawaniu zaparć. Ciąży towarzyszy także powstawaniu hemoroidów, a te z kolei bywają przyczyną wtórnych zaparć.

Możliwości leczenia OTC

Zarówno biegunki, jak i zaparcia, mogą być dużym źródłem dyskomfortu i drastycznie wpływać na jakość funkcjonowania w czasie ciąży, dlatego pacjentki nierzadko szukają pomocy w aptece. Farmaceuci dysponują różnymi preparatami dostępnymi bez recepty.

– W przypadku biegunki można sięgnąć po loperamid. Warto jednak wspomnieć pacjentce o zmianie diety. I tu polecałabym elementy diety BRAT (z ang.: bananas, rice, applesauce and toast). Pamiętajmy, że intensywna biegunka prowadzi do utraty elektrolitów, dlatego ważne jest ich uzupełnianie. Jeśli natomiast ciężarna zmaga się z zaparciami, w diecie powinno znaleźć się więcej rozpuszczalnego błonnika oraz płynów. Farmaceuta może zaproponować preparaty z babką płesznik czy glikolem polietylenowym. Sprawdzą się także czopki glicerynowe, wlewki doodbytnicze i laktuloza. Kluczowe jest, by zaparcie ustąpiło w sposób łagodny i bezbolesny. Ważne, by wytłumaczyć pacjentce, jak bezpiecznie stosować preparaty dostępne bez recepty zgodnie z ulotką — podkreśla gastrolog. Dostępne są również czopki dwuskładniowe — z dwuwęglanem sodu i dwuwinianem potasu zawieszonymi w polietylenoglikolu rozpuszczalnym w wodzie — bez przeciwwskazań do stosowania, całkowicie bezpieczne dla kobiet w ciąży, które nie zawierają środków przeczyszczających i nie wywołują efektu uzależnienia. Dzięki swojemu składowi rozpuszczają się po wprowadzeniu do odbytu, uwalniając pęcherzyki gazu, które zwiększają ciśnienie na ścianki odbytu. Można je stosować doraźnie, a w przypadku częstych lub nawracających problemów z zaparciami pomagają przywrócić naturalny cykl wypróżnień. Kobiety w ciąży nie powinny stosować preparatów przeczyszczających, mogących powodować podrażnienie jelit. Niebezpieczne są także preparaty ziołowe, które mogą doprowadzić do przekrwienia macicy i poronienia.

Wskazówki dla farmaceuty — jak rozmawiać z pacjentką?

Kobiety w ciąży, przede wszystkim z racji rozwijającego się płodu i troski o niego, na ogół bacznie obserwują swój organizm i bez większego skrępowania opowiadają o swoich dolegliwościach, szukając pomocy. Farmaceuta, przed zaproponowaniem rozwiązania, powinien zapytać, czy kobieta leczy się z powodu innych chorób przewlekłych, czy przyjmuje na stałe lub doraźnie leki albo suplementy diety, a także jak długo trwa dany objaw i czy pojawiły się sygnały alarmowe, jak krwawienie z przewodu pokarmowego lub spadek masy ciała.

– W Internecie, a także na forach dla ciężarnym można znaleźć szereg niepokojących porad, dlatego warto być wyczulonym na to, co pacjentka stosuje lub o jakie preparaty prosi. Przykładem jest olejek rycynowy, którego spożycie faktycznie ułatwia wypróżnianie, jednak wpływa znacząco nie tylko na perystaltykę jelit, ale również na napięcie innych struktur i może tym samym doprowadzić do przedwczesnego porodu — ostrzega gastrolog.

Wskazania do pilnej wizyty u specjalisty

Podczas wywiadu z pacjentką należy bezwzględnie zwrócić uwagę na objawy alarmowe, wymagające wizyty u lekarza lub pilnego kontaktu z lekarzem prowadzącym ciąże.

– Objawy, których absolutnie nie wolno zignorować, to: silny ból brzucha, gorączka, spadek masy ciała, krwawienie z przewodu pokarmowego, oprócz tego domieszka ropy w wypróżnieniach, jednocześnie słabsze czucie ruchów płodu — wymienia dr n. med. Agata Michalak. Niepokojącymi sygnałami są także biegunki trwające dłużej niż 2 tygodnie przy jednoczesnym leczeniu się z powodu innych schorzeń przewlekłych.