Błędy w przyjmowaniu leków

Najczęstszymi przyczynami nieprzestrzegania przez pacjentów zaleceń farmakoterapii są - według Amerykańskiego Towarzystwa Chorób Serca (American Heart Association, AHA) - słaba motywacja do leczenia, nieświadome pomyłki oraz zła sytuacja materialna. O istotnej roli, jaką w leczeniu farmakologicznym odgrywa motywacja chorego świadczy fakt, że rzadko zdarza się, aby pacjent nie przyjął środka przeciwbólowego, często natomiast nie bierze leków przepisywanych w związku ze schorzeniami, które nie bolą, np. na nadciśnienie czy wysoki poziom cholesterolu. Wiadomo też, że im więcej leków powinien zażywać pacjent, tym trudniej mu przyjmować je z właściwą regularnością i w odpowiednich dawkach. AHA szacuje, że poważne błędy popełnia aż 60 proc. pacjentów, którym zalecono 5 lub więcej preparatów. Powołując się na badanie przeprowadzone w 2002 r. przez Kaiser Family Foundation w populacji emerytów z 8 stanów USA, AHA przypomina, że 22 proc. osób starszych przerywa zalecone leczenie lub zmniejsza częstotliwość przyjmowania leków z powodu wysokich cen preparatów farmakologicznych.

Decyduje cena

Skala problemu niewłaściwego zażywania leków zaskoczyła autorów pracy opublikowanej w styczniu br. na łamach Circulation (2006, 113: 203-212). Prowadzonymi przez 7 lat badaniami ankietowymi objęto 31 750 pacjentów z zaawansowaną chorobą wieńcową. Okazało się, że wśród osób, którym zalecono przyjmowanie aspiryny, 29 proc. zażywało ją niezgodnie z instrukcjami lekarza, w grupie leczonej beta-blokerami odsetek ten wynosił 54 proc., a w grupie leczonej statynami - 56 proc. Jeszcze gorsze wyniki uzyskano wśród pacjentów, u których wdrożono terapię skojarzoną. Jako przyczyny tego niepokojącego stanu autorzy wskazali koszty farmakoterapii oraz niewiedzę pacjentów, dlaczego powinni przyjmować leki.
Podobne rezultaty przyniosło badanie opisane w 2004 r. w Journal of General Internal Medicine (19: 638-654). Analiza rzeczywistego przyjmowania statyn przez 4802 pacjentów, którym zapisano je w celu pierwotnej lub wtórnej prewencji chorób sercowo-naczyniowych, ujawniła, że leki te nie są zażywane lub są przyjmowane nieregularnie przez niemal połowę badanych. Kluczowym czynnikiem, decydującym o tym, czy pacjenci przestrzegają zaleceń, okazała się cena leków. Ci pacjenci, dla których odpłatność za leki była większa, częściej i szybciej przerywali leczenie.
Badanie dotyczące regularności zażywania leków przeciwastmatycznych opublikowano natomiast w 2003 w Journal of Allergy and Clinical Immunology (111: 967-973). Wykazano, że ludzie nie biorą leków przede wszystkim dlatego, że ich na nie nie stać, ale także dlatego, że nie wierzą w ich skuteczność, obawiają się efektów ubocznych lub zapominają przyjąć lek o wyznaczonej godzinie. Wielu pacjentów nie wie, czy może wziąć lek nieco później i woli nie zażyć go wcale.

Ważna rozmowa z pacjentem

Rozwiązaniem problemu wydaje się poprawa komunikacji lekarza z pacjentem. Lekarz powinien upewnić się, czy pacjent dokładnie rozumie, w jaki sposób przyjmować lek, czy wie, po co powinien go zażywać (najlepszą metodą wzmocnienia motywacji pacjenta jest uświadomienie efektów leczenia, np. zalecenie codziennego wykonywania w domu pomiarów ciśnienia krwi) oraz czy stać go na wykupienie leków z recepty. O pełną gwarancję właściwego przyjmowania leku jest jednak trudno, o czym najlepiej świadczy fakt, że błędy w zażywaniu leków popełniają także sami lekarze. W ankiecie opublikowanej w 2000 roku w Southern Medical Journal (93: 585-589) aż 20 proc. lekarzy i pielęgniarek przyznało się do zapominania o zażyciu leków, a najczęstszym tego wytłumaczeniem był nawał obowiązków.

Słabe branie
Z przeprowadzonych w Polsce badań epidemiologicznych NATPOL Plus wynika, że zaledwie 62 proc. osób leczonych farmakologicznie przyjmuje leki regularnie, 19 proc. wcale nie bierze przepisanych przez lekarza leków, a kolejne 19 proc. zażywa leki od czasu do czasu.

Jak pacjent przyjmuje leki?
Pięć rad, jak sprawdzić, czy pacjent słucha naszych zaleceń:
1. -Pytaj pacjenta podczas każdej wizyty o zażywane leki; pytaj otwarcie, tak by pacjent sam powiedział: co, kiedy i w jakich dawkach zażywa.
2. -Prowadź rejestr wypisanych na receptach leków, bo może okazać się, że powinny one starczyć na miesiąc terapii, a pacjent zjawia się po dwóch.
3. -Gdy masz wątpliwości co do systematyczności zażywanych przez chorego leków, pytaj nie tylko o ich nazwę, ale także o wygląd opakowania czy formę preparatu.
4. -Monitoruj efekty leczenia - podejrzane jest zwłaszcza nagłe i krótkotrwałe pogorszenie efektów terapii przy długiej skuteczności.
5. -O to, czy pacjent zażywa lek, warto zapytać także osobę, z którą stale przebywa.