Zmniejszyć obciążenie dyżurami

Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej pozwala zobowiązać każdego lekarza zatrudnionego w szpitalu na umowę o pracę do pełnienia dyżurów medycznych. Liczba tych dyżurów nie może być większa niż 2 tygodniowo i 8 miesięcznie, natomiast może być mniejsza. To, ile dyżurów przypada w danym okresie na konkretnego lekarza, określa jego przełożony. Przedstawia w tym celu odpowiedni harmonogram pracy lub wydaje polecenie pełnienia dyżuru. W obu przypadkach mamy do czynienia z poleceniami służbowymi, które wiążą pracownika i powinny być wykonane. Nieuzasadniona odmowa wykonania polecenia służbowego stanowi ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych i grozi zwolnieniem dyscyplinarnym.

Dyrektywa vs. ustawa

Dyrektywa unijna dotycząca organizacji czasu pracy podważa przepis ustawy o zakładach opieki zdrowotnej, stanowiący, że czasu dyżuru nie wlicza się do czasu pracy. Wprowadza bowiem taką definicję czasu pracy, która obejmuje cały czas dyżuru medycznego, łącznie z okresami odpoczynku, a nawet snu na dyżurze. Dlatego postanowienia dyrektywy znajdują zastosowanie do dyżurów medycznych. Dyrektywa określa minimalny wymiar nieprzerwanego odpoczynku dobowego - 11 godzin oraz tygodniowego - 24 godziny, a także maksymalny tygodniowy wymiar czasu pracy, który łącznie z godzinami nadliczbowymi nie może przekraczać przeciętnie 48 godzin. Powołując się na te postanowienia, lekarz Czesław Miś wywalczył przed polskim sądem czas wolny za dyżury.
Dyrektywa zezwala państwom członkowskim UE na wprowadzenie odstępstw od jej wymogów pod określonymi warunkami. Odstępstwa od zachowania minimalnych okresów wypoczynku są dopuszczalne pod warunkiem zapewnienia pracownikom równoważnych okresów odpoczynku. Natomiast niestosowanie maksymalnego czasu pracy wymaga uzyskania zgody pracownika i zapewnienia przez państwo warunków uniemożliwiających nadużycia w tym zakresie. Jest to tzw. klauzula opt-out, z której Polska zamierza skorzystać, wprowadzając stosowne zmiany do ustawy o zakładach opieki zdrowotnej. Odpowiedni projekt przewiduje możliwość zatrudniania w wymiarze przekraczającym 48 godzin na tydzień tylko tych lekarzy, którzy wyrażą na to zgodę na piśmie. Wobec tych, którzy zgody nie wyrażą, nie będzie wolno podejmować żadnych działań przymuszających ani dyskryminujących. Każdy lekarz będzie miał możliwość cofnięcia udzielonej zgody z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia.
W projekcie zapisano ponadto, że 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku dobowego powinno być udzielane bezpośrednio po zakończeniu dyżuru. Natomiast odpoczynek tygodniowy ma być udzielany w okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż 14 dni, w wymiarze 24 godzin nieprzerwanego odpoczynku na tydzień.

Negocjowanie nowych warunków w umowie o pracę

W prawie polskim obowiązuje zasada swobody nawiązania stosunku pracy i ustalenia warunków pracy. Nikt nie może być przymuszany do pracy, której nie chce wykonywać, poza wyjątkami przewidzianymi przez prawo karne oraz w przepisach o stanie wojennym. Jeżeli czytelnik chce zmniejszyć liczbę swoich dyżurów, to może wystąpić o wprowadzenie odpowiedniej klauzuli do swojej umowy o pracę. Klauzula taka będzie wiążąca dla jego przełożonych i będzie uzasadniała odmowę wykonywania dyżurów ponad określony w niej limit.
Jeżeli pracodawca nie zgodzi się na wprowadzenie klauzuli w drodze porozumienia stron, to czytelnik może podjąć próbę jednostronnej zmiany umowy przez dokonanie wypowiedzenia zmieniającego. Nie wszyscy pracownicy wiedzą, że także oni, nie tylko pracodawcy, uprawnieni są do skorzystania z trybu wypowiedzenia zmieniającego w celu zmiany umowy o pracę. Decydując się na taki krok, powinni mieć jednak na uwadze, że złożenie wypowiedzenia zmieniającego może prowadzić do definitywnego rozwiązania umowy, jeżeli pracodawca odrzuci nowe warunki. Wypowiedzenie powinno być złożone na piśmie i powinno wyczerpująco określać nowe warunki, nie musi natomiast zawierać żadnego uzasadnienia.
Odradzam odmowę pełnienia dyżurów z powołaniem się na dyrektywę unijną, ponieważ może to skończyć się wypowiedzeniem dyscyplinarnym. Wprawdzie pracownik jest uprawniony do odmowy wykonania polecenia służbowego sprzecznego z przepisami prawa, jednak trudno to uznać za sprzeczne z przepisami polecenie, które opiera się na obowiązującej w Polsce ustawie, nawet jeżeli przepisy te są niezgodne z prawem unijnym. Jeżeli czytelnikowi nie uda się wprowadzić odpowiedniej klauzuli do umowy o pracę, to doradzam poczekać do przyszłego roku, kiedy mają wejść w życie nowe przepisy o dyżurach medycznych. Wystarczy wówczas nie wyrazić zgody na zatrudnienie w wymiarze przekraczającym 48 godzin na tydzień, by nie być zobowiązanym do pełnienia dyżurów ponad ten wymiar.

Podstawa prawna:
1) dyrektywa 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotycząca niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Dz.U. UE L nr 299, s. 9),
2) art. 32j ust. 1-3 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej,
3) art. 11, 42 § 1 i art. 100 § 1 Kodeksu pracy,
4) art. 1 pkt 7 i 8 projektu z 17 kwietnia 2007 r. ustawy o zmianie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej (dostępny na www.mz.gov.pl w dziale legislacja).