Rehabilitacja pulmonologiczna niedoceniana

Rehabilitacja pulmonologiczna jest procesem mającym na celu wykształcenie u chorego umiejętności radzenia sobie z postępującą dusznością. Definicja sformułowana przez panel ekspertów z Narodowego Instytutu Zdrowia w USA określa rehabilitację pulmonologiczną jako wielodyscyplinarny program opieki nad chorymi z przewlekłymi schorzeniami układu oddechowego, który jest indywidualnie dopasowany i przygotowany dla każdego pacjenta i ma na celu poprawę jego fizycznego i socjalnego statusu.

Łagodzi chorobę, zmniejsza niepełnosprawność

Rehabilitacja pulmonologiczna ma szerokie zastosowanie. Zaleca się ją w schorzeniach układu oddechowego, zwłaszcza przewlekłych, ale również w schorzeniach o przebiegu ostrym. Główne wskazania do stosowania rehabilitacji pulmonologicznej obejmują choroby przebiegające z obturacją dróg oddechowych, takie jak przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), astma oskrzelowa, mukowiscydoza oraz rozstrzenia oskrzeli, niezależnie od ich etiologii. Wśród innych schorzeń wyróżnia się choroby prowadzące do zmian restrykcyjnych, takie jak śródmiąższowe choroby tkanki płucnej, zaburzenia dotyczące ściany klatki piersiowej oraz schorzenia nerwowo-mięśniowe. Ogólnie można stwierdzić, że w przypadku każdego procesu, który w jakikolwiek sposób upośledza czynność układu oddechowego, można zalecić stosowanie rehabilitacji pulmonologicznej, oczywiście nie zawsze musi to być program prowadzony przewlekle przez wiele miesięcy lub lat.

Ważna motywacja chorego

Do głównych celów rehabilitacji pulmonologicznej należą: złagodzenie objawów choroby, możliwie maksymalne przywrócenie prawidłowej czynności układu oddechowego, zmniejszenie niepełnosprawności, a w konsekwencji poprawa jakości życia chorego.
Przeciwwskazania względne do stosowania rehabilitacji pulmonologicznej obejmują chorobę niedokrwienną serca, ostrą postać serca płucnego, ciężkie nadciśnienie płucne, znacznego stopnia zaburzenia czynności wątroby, chorobę nowotworową w stadium przerzutów, niewydolność nerek. Ponadto dotyczą chorych z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi, uniemożliwiającymi właściwe wykonywanie poleceń, oraz osób nadużywających leków i substancji, które w znamiennym stopniu mogą zaburzyć proces rehabilitacji. Poza wyżej wymienionymi sytuacjami, względnym przeciwwskazaniem jest również brak motywacji u chorego oraz palenie tytoniu. W piśmiennictwie podkreśla się, że jednocześnie z prowadzoną rehabilitacją pulmonologiczną należy wymagać od chorego zaprzestania palenia tytoniu.
Program rehabilitacji pulmonologicznej powinien uwzględniać anatomię i fizjologię układu oddechowego, patofizjologię schorzenia oraz stosowane u danego chorego leczenie i ewentualne działanie uboczne, które może ono powodować. Przed rozpoczęciem rehabilitacji należy dokonać kompleksowej oceny czynności układu oddechowego. W tym celu zaleca się wykonanie spirometrii z testem odwracalności, ocenę saturacji tlenem krwi tętniczej, zdjęcie RTG klatki piersiowej, EKG, próbę wysiłkową, morfologię krwi oraz podstawowe badania biochemiczne.

Poprawa tolerancji wysiłku fizycznego

Do zasadniczych składowych procesu rehabilitacji pulmonologicznej zalicza się trening fizyczny, edukację chorego, interwencję psychosocjalną oraz behawioralną.
Trening fizyczny jest bardzo istotnym elementem rehabilitacji pulmonologicznej; zaleca się utrzymywanie wysiłku na poziomie 60-75 proc. wysiłku maksymalnego. Udowodniono w badaniach klinicznych, że zastosowanie tego typu treningu prowadzi do istotnej poprawy tolerancji wysiłku, zmniejsza wentylację oraz poziom produkcji mleczanów. W większości programów rehabilitacji pulmonologicznej podkreśla się konieczność stosowania treningu wytrzymałościowego przez 20-30 minut, od dwóch do pięciu razy w tygodniu. Istotny jest również rodzaj treningu. Wyróżnia się ćwiczenia mające na celu zwiększenie wytrzymałości kończyn górnych, zwłaszcza ramion, co jest bardzo istotne, ponieważ wiele czynności życia codziennego wymaga pracy ramion. Drugi rodzaj ćwiczeń stanowi trening wytrzymałościowy kończyn dolnych, obejmujący m.in. ćwiczenia na bieżni oraz cykloergonometrze. Dodatkowo stosuje się również trening siłowy polegający najczęściej na podnoszeniu ciężarków o odpowiednio dobranej dla danego chorego masie.
Niezwykle ważny element treningu fizycznego stanowią ćwiczenia wzmacniające siłę mięśni oddechowych. Trening mięśni oddechowych rozpoczyna się od niskiego obciążenia, stopniowo je zwiększając aż do osiągnięcia 60-70 proc. maksymalnego ciśnienia wdechowego. Do najczęściej stosowanych metod treningu wdechowego zalicza się stosowanie obciążenia progowego (threshold loading) oraz obciążenia oporowego (resistive loading). W pierwszym przypadku stosowane obciążenie jest niezależne od przepływu i wymaga wytworzenia ujemnego ciśnienia przed zainicjowaniem przepływu.
Należy podkreślić, że tylko regularne stosowanie treningu fizycznego przynosi odległe rezultaty, zgodne z założeniami rehabilitacji pulmonologicznej.

Nauka właściwego oddychania

Edukacja chorych jest kolejnym elementem rehabilitacji pulmonologicznej. Ma ona na celu zachęcanie chorych do aktywnego udziału w procesie rehabilitacji. Pomaga również zrozumieć psychiczne oraz fizyczne zmiany, do których dochodzi w wyniku choroby przewlekłej i w ten sposób umożliwia choremu i jego rodzinie dostosowanie odpowiedniej metody walki z istniejącym problemem. Proces edukacji obejmuje także naukę właściwego oddychania (technika oddechu przez zaciśnięte usta, oddychanie przeponowe) oraz naukę technik toalety drzewa oskrzelowego (drenaż ułożeniowy, ćwiczenia efektywnego kaszlu, techniki ewakuacji wydzieliny). Edukacja obejmuje również zaznajomienie chorego z działaniem leków, które stosuje oraz związanym z ich stosowaniem występowaniem ewentualnych działań niepożądanych.

Przeciwdziałanie depresji

U większości chorych na choroby przewlekłe obserwuje się dolegliwości związane ze sferą psychosocjalną, takie jak lęk, depresja, problemy z radzeniem sobie w trudnych sytuacjach. Mają one duży wpływ na postępujące upośledzenie jakości życia tych chorych. Dlatego równie ważnym elementem rehabilitacji pulmonologicznej jest stosowanie interwencji psychosocjalnej oraz behawioralnej. Polega ona na zaangażowaniu chorego w spotkania grup wsparcia i na rozmowach poruszających konkretny, dotyczący danego chorego problem. Istotne są również konsultacje odpowiednio przygotowanego psychologa, a czasem psychiatry.
W wielu badaniach klinicznych oceniających przydatność i skuteczność rehabilitacji pulmonologicznej wykazano, że ma ona istotny wpływ na poprawę jakości życia pacjentów, zmniejszenie liczby zaostrzeń, a także redukcję ogólnych kosztów związanych z leczeniem chorych z przewlekłymi schorzeniami układu oddechowego. Dlatego bardzo ważne jest wczesne objęcie chorego i jego rodziny programem rehabilitacji pulmonologicznej i odpowiednie motywowanie pacjenta do jej stosowania nie tylko w okresie zaostrzeń i związanych z nimi hospitalizacji, ale również w trakcie leczenia w domu.