Po co komu związki zawodowe

Wolność zrzeszania się w związkach zawodowych zagwarantowana została przez Konstytucję RP. W art. 59 przyznaje ona związkom prawo do rokowań z pracodawcami, rozwiązywania sporów zbiorowych oraz do zawierania układów zbiorowych pracy i innych porozumień. Ponadto przyznaje im prawo do walki, tj. do organizowania strajków pracowniczych i innych form protestu w granicach określonych ustawą. W ten sposob ustala podstawowe formy działania związków. Bardziej szczegółowo działalność związkową normuje ustawa o związkach zawodowych. Na samym wstępie definiuje ona, czym jest związek zawodowy. Otóż jest to dobrowolna i samorządna organizacja ludzi pracy, powołana do reprezentacji i obrony ich praw oraz interesów zawodowych i socjalnych.
Wystarczy 10 wspaniałych
Związek zawodowy pojawić się może bardzo szybko. Założenie nowego związku nie wymaga specjalnych starań, kosztów i formalności. Wystarczy współdziałanie 10 pracowników, którzy zbiorą się i podejmą uchwałę o jego utworzeniu. Założyciele uchwalają statut i wybierają komitet założycielski, który przed upływem 30 dni ma obowiązek zarejestrować związek w Krajowym Rejestrze Sądowym. Rejestracja kosztuje 500 zł. Dopełnienie tych formalności wystarczy do powołania związku. I nie oznacza to bynajmniej, że tam, gdzie zatrudnienie nie sięga 10 osób, można spokojnie wykluczyć pojawienie się związku zawodowego.
By rozpocząć działalność związkową, pracownicy nie muszą wcale tworzyć nowego związku zawodowego. Mogą przystępować do związków już istniejących - pojedynczo lub tworząc organizacje zakładowe. Nie obowiązuje ich wówczas ustawowy wymóg zebrania 10 osób i rejestracji w sądzie, ponieważ przystąpienie do istniejącego związku odbywa się na warunkach przewidzianych jego statutem, a nie ustawą odnoszącą się do tworzenia nowego związku.
Związki zawodowe są samorządne i niezależne, co pozwala im zupełnie swobodnie określać swoje struktury. Zabiegając o wzrost liczebności, związki określają je zazwyczaj w sposób maksymalnie ułatwiający przystępowanie nowych członków i organizacji zakładowych. Pracodawcom nie wolno temu w żaden sposób przeciwdziałać. Przeszkadzanie w utworzeniu organizacji związkowej lub dyskryminowanie pracownika z powodu przystąpienia do związku jest przestępstwem zagrożonym karą grzywny albo ograniczenia wolności.
W obronie praw
Celem działania związków zawodowych jest obrona praw i interesów ludzi pracy. Obrona ta obejmuje zarówno zbiorowe, jak i indywidualne prawa i interesy. Przy czym przez prawa należy rozumieć nabyte i posiadane uprawnienia pracownicze wynikające z obowiązujących przepisów, układów zbiorowych, porozumień i poszczególnych umów o pracę. Interesy oznaczają natomiast wszelkie dążenia pracowników do poprawy swojej sytuacji, a ich obrona polega na zgłaszaniu różnego rodzaju żądań i postulatów, które po formalnym uznaniu przez organ państwa lub pracodawców przekształcają się w prawa. Wszelkie niżej przedstawione uprawnienia związków zawodowych służą realizacji powyższego celu.
Uprawnienia związków zawodowych kształtują się odmiennie w zależności od szczebla działalności. Na poziomie ogólnokrajowym związki mogą wpływać na przepisy prawa pracy i sprawy socjalne. Reprezentatywne dla całego kraju związki zawodowe, którymi obecnie są NSZZ ,Solidarność" i OPZZ, mają prawo opiniowania założeń aktów prawnych i publicznego wyrażania swoich stanowisk na ich temat, a także wnioskowania o wprowadzenie zmian w obowiązujących przepisach.
W ramach Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych związki biorą udział w pracach nad projektem budżetu państwa i zajmują stanowiska w kwestiach propozycji wzrostu emerytur i rent oraz wynagrodzeń w gospodarce narodowej. Ich oddziaływanie w tej materii może być również nieformalne i bardziej bezpośrednie. Na przykład zapisanie w ustawie przyrostu wynagrodzeń w samodzielnych publicznych zakładach opieki zdrowotnej jest wynikiem zdecydowanych działań podjętych m. in. przez Ogólnopolski Związek Zawodowy Pielęgniarek i Położnych.
Zbiorowe układy pracy
Na poziomie ponadzakładowym związki zawodowe powołane są przede wszystkim do zawierania ponadzakładowych układów zbiorowych pracy i innych porozumień zbiorowych. Nierzadko też występują wespół z pracodawcami w roli obrońców interesów branżowych. Zwiększenie nakładów na służbę zdrowia czy usprawnienie jej funkcjonowania leży przecież tak samo w interesie Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Lekarzy, jak dyrektorów i właścicieli zakładów opieki zdrowotnej.
Układy zbiorowe i inne porozumienia normatywne zawiera się także na poziomie zakładowym. Należy przy tym podkreślić, iż zawierane mogą być wyłącznie przez związki zawodowe. Tam, gdzie nie ma związków, nie zawiera się układów i porozumień, a jeśli takowe przetrwały, pracodawca może od nich odstąpić.
Brak związków zawodowych sprawia, że każdy pracownik musi dogadywać się z pracodawcą na własną rękę, ponieważ przysługuje mu tylko tyle, ile przewidują przepisy oraz jego własna umowa o pracę. A po przemianach ustrojowych przepisy przewidują coraz mniej, przekazując coraz więcej spraw do uregulowania w układach zbiorowych.
Gdy nie ma związku
Obecnie do wprowadzenia w zakładzie takich uprawnień, jak nagroda jubileuszowa czy dodatek stażowy konieczne jest zawarcie przez związek zawodowy odpowiedniego porozumienia. Bez związku zawodowego nie można też zawrzeć porozumienia w sprawie przyrostu wynagrodzeń - o podwyżki trzeba wówczas zabiegać indywidualnie. A gdy wystąpi konieczność zwolnień zbiorowych, zabraknie partnera negocjującego z pracodawcą zakres zwolnień, dobór pracowników do zwolnienia, terminy wypowiedzeń.
Jeżeli w danym zakładzie działa organizacja związkowa, to pracodawca ustala z nią regulamin pracy i regulamin wynagradzania. Jeżeli organizacji związkowej brak, pracodawca ustala te akty samodzielnie. Pracownicy nie mają wówczas wpływu na wprowadzenie korzystnych warunków wynagradzania, przyznanie dodatkowych świadczeń, ustalenie organizacji pracy, systemów i rozkładu czasu pracy, w tym pracy nocnej itp. Podobnie jest z ustaleniem regulaminu zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, regulaminami premiowania lub nagradzania, których może wcale nie być, czy z ustalaniem planu urlopów. W tych sprawach potrzebna jest reprezentacja pracownicza w postaci związku zawodowego.
Profesjonalni doradcy
Istnienie związku zawodowego utrudnia pracodawcy wypowiedzenie umowy o pracę na czas nieokreślony. Kodeks pracy zobowiązuje do zawiadomienia związku o zamiarze zwolnienia pracownika i poddania tego zamiaru dwuszczeblowej konsultacji związkowej. Jeżeli organizacja zakładowa przynależy do ogólnokrajowej organizacji związkowej, to odrzucenie umotywowanych zastrzeżeń organizacji zakładowej pociąga za sobą obowiązek przedstawienia sprawy organizacji ogólnokrajowej. Wszystko to wydłuża procedurę zwolnienia i ułatwia przygotowanie do sporu sądowego, w którym pracownik może być reprezentowany przez związek zawodowy.
Zatrudnianie przez związki zawodowe prawników wyspecjalizowanych w obronie praw pracowniczych może stanowić skuteczną barierę dla samowolnych poczynań pracodawców. W ten sposób związki mogą umożliwić pracownikom korzystanie z profesjonalnej, opłacanej ze składek członkowskich pomocy prawnej, na jaką nie byłoby stać każdego pracownika z osobna. Podobnie może być z innymi specjalistami z zakresu ekonomii, negocjacji, public relations itp., działającymi za pośrednictwem związku w interesie jego członków.
Związki zawodowe sprawują kontrolę nad przestrzeganiem prawa pracy oraz uczestniczą w nadzorze nad przestrzeganiem przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy za pośrednictwem kierowanej przez siebie Społecznej Inspekcji Pracy. W razie uzasadnionego podejrzenia, że w zakładzie występuje zagrożenie dla życia lub zdrowia pracowników, zakładowa organizacja związkowa może wystąpić do pracodawcy z wnioskiem o przeprowadzenie odpowiednich badań, zawiadamiając o tym równocześnie okręgowego inspektora pracy.
Należytą obronę uprawnień pracowniczych umożliwia związkom przepis zobowiązujący pracodawcę do udzielenia na żądanie związku zawodowego informacji niezbędnych do prowadzenia działalności związkowej, w szczególności dotyczącej warunków pracy i zasad wynagradzania. Po ustaleniu zatem warunków pracy i płacy w układzie, porozumieniu czy w regulaminach związki mogą na bieżąco sprawować kontrolę nad ich przestrzeganiem.
W sporze zbiorowym
Broniąc pracowników oraz własnych interesów, związki zawodowe mogą podejmować legalną walkę z pracodawcami poprzez prowadzenie sporów zbiorowych.
Spór zbiorowy istnieje od dnia wystąpienia do pracodawcy z określonymi żądaniami. Jeśli pracodawca nie zamierza uwzględnić żądań w wyznaczonym terminie, powinien zawiadomić o powstaniu sporu okręgowego inspektora pracy i niezwłocznie podjąć rokowania w celu rozwiązania sporu.
Związki mają obowiązek przystąpić do rokowań, a następnie do mediacji z udziałem bezstronnego mediatora. Jeśli tą drogą nie dojdzie do porozumienia bądź jeśli pracodawca podejmie kroki uniemożliwiające rokowania i mediacje, związki mogą zorganizować strajk lub inne formy akcji protestacyjnej. W służbie zdrowia przeprowadzeniu pełnego strajku będzie stał na przeszkodzie przepis, stanowiący, iż akcja strajkowa nie może zagrażać życiu i zdrowiu ludzkiemu. Niemniej jednak zagrożenie strajkiem, choćby ograniczonym, lub innymi formami protestu stanowić może bardzo silny środek nacisku na pracodawcę, o wiele skuteczniejszy niż indywidualne negocjacje czy przewlekłe spory przed sądami pracy. Wszystko zależy od siły poparcia, jakim cieszą się związki zawodowe u pracowników. Pamiętać bowiem należy, iż ogłoszenie strajku wymaga zgody większości pracowników, a udział w nim jest dobrowolny.



Podstawa prawna:
1. Art. 12 i 59 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. nr 78, poz. 483),
2. Ustawa z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (tekst jedn. w Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 854 ze zm.),
3. Ustawa z 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz. U. nr 55, poz. 236 ze zm.).