Gdy chory stwarza zagrożenie

Jeżeli pacjent odmawia zgody, to podjęcie leczenia psychiatrycznego jest dopuszczalne tylko w wyjątkowych przypadkach. Samo występowanie zaburzeń psychicznych nie jest wystarczającym powodem, musi do tego dojść element zagrożenia, jakie stwarza chory. Jeżeli jego zachowanie wskazuje, że może on bezpośrednio zagrażać własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych, to można go poddać przymusowemu badaniu. Zwracam uwagę, że zagrożenie, jakie stwarza chory jedynie dla własnego zdrowia, np. okaleczając się, nie uprawnia do podejmowania czynności medycznych wbrew jego woli. 

W celu wykonania badania lekarz może zarządzić zastosowanie przymusu bezpośredniego i przewiezienie do szpitala. Jeżeli badanie wykaże chorobę psychiczną, a dotychczasowe zachowanie potwierdzi istnienie zagrożenia, to chory może zostać przyjęty do szpitala psychiatrycznego bez swojej zgody. Takie przyjęcie wymaga zatwierdzenia przez ordynatora oraz powiadomienia sądu opiekuńczego w ciągu 72 godzin. Pacjent przyjęty bez zgody powinien w ciągu 48 godzin od powiadomienia sądu zostać wysłuchany przez sędziego, który może zarządzić jego natychmiastowe wypisanie.

Zakres przymusowego leczenia

Leczenie pacjenta przyjętego do szpitala bez jego zgody powinno ograniczać się do tego, co okaże się niezbędne do usunięcia przyczyn tego przyjęcia, czyli stwarzanego przez chorego zagrożenia. W tym celu, a także aby zapobiec samowolnemu opuszczeniu szpitala, może być wobec pacjenta stosowany przymus bezpośredni. 

Przy wyborze rodzaju i metod postępowania leczniczego trzeba mieć na uwadze nie tylko cele zdrowotne, ale także interesy i dobra osobiste pacjenta. Należy dążyć do poprawy jego stanu zdrowia w sposób najmniej dla niego uciążliwy. W żadnym razie nie wolno dokonywać wyboru metody terapii ze względu na własne korzyści. Przymusowe leczenie nie uprawnia do wykonywania punkcji podpotylicznej lub lędźwiowej w celu pobrania płynu mózgowo-rdzeniowego lub podania leków ani do leczenia elektrowstrząsami. Ze względu na podwyższone ryzyko, jakie wiąże się z tymi zabiegami, wymagają one zawsze pisemnej zgody pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego. Na marginesie dodam, że leczenie metodami śpiączkowymi (śpiączki atropinowe i insulinowe) zostało pominięte w obowiązującym wykazie świadczeń wymagających zgody, ponieważ praktykowanie tej metody zostało zaniechane na rzecz stosowania leków neuroleptycznych.

Informacje objęte tajemnicą

Pacjentowi przebywającemu w szpitalu psychiatrycznym przysługuje prawo do porozumiewania się z rodziną i innymi osobami, którego nie można mu ograniczyć ze względów organizacyjnych, jak innym pacjentom. Ma on również prawo do przepustki, jeżeli nie zagraża to jego życiu albo życiu lub zdrowiu innych. 

Szczególne uprawnienia przysługują pacjentowi psychiatrycznemu w zakresie prawa do tajemnicy informacji związanych z jego leczeniem. Tajemnica ta wiąże cały personel, nie tylko medyczny, jak w przypadku innych pacjentów. Zwolnienie z niej, poza przypadkami określonymi w ustawie o prawach pacjenta, działa w stosunku do lekarza sprawującego opiekę, a ponadto — w niezbędnym zakresie — do organów i personelu pomocy społecznej, do funkcjonariuszy służb specjalnych prowadzących postępowanie sprawdzające z ustawy o ochronie informacji niejawnych oraz do policjantów prowadzących poszukiwania osób. 

Natomiast przyznanie się osoby z zaburzeniami psychicznymi do popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary objęte zostało tajemnicą absolutną, z której nie może zwolnić nawet sąd. Takiego przyznania nie dokumentuje się, choćby nastąpiło w trakcie badania zleconego przez uprawnione organy. Przesłuchiwanie na tę okoliczność jest bezwzględnie zabronione, także w stosunku do lekarza występującego w charakterze biegłego.

Dostęp do rzecznika praw pacjenta

Szpital psychiatryczny powinien informować swoich pacjentów nie tylko o przysługujących im prawach, ale i o sposobie kontaktu z osobą powołaną do pomocy w ich ochronie. Mowa o rzeczniku praw pacjenta szpitala psychiatrycznego, którego terminarz przyjęć (dni, godziny i miejsca) powinien widnieć na tablicach informacyjnych w izbach przyjęć i na oddziałach szpitala psychiatrycznego. 

Rzecznik przyjmuje skargi na naruszenia praw i spotyka się z pacjentami w ciągu 7 dni od zgłoszenia potrzeby spotkania. Dyrektor szpitala ma obowiązek umożliwić rzecznikowi przyjmowanie skarg oraz udostępnić mu pomieszczenie do odbywania spotkań. Rzecznik pomaga pacjentom w dochodzeniu praw, zwłaszcza w wyjaśnianiu skarg, mając prawo wstępu do pomieszczeń szpitala oraz występując z wnioskami do personelu szpitala, w tym do lekarza prowadzącego, ordynatora i dyrektora szpitala, a także do organu nadrzędnego. Rzecznicy praw pacjenta szpitala psychiatrycznego są pracownikami Biura Rzecznika Praw Pacjenta i wykonują swoje zadania przy pomocy tego biura.

 

PODSTAWA PRAWNA

1. ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jedn. Dz.U. 2012 r., poz. 159 ze zm.);

2. ustawa o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jedn. Dz.U. 2011 r., nr 231, poz. 1375;

3. rozporządzenie ministra zdrowia z 24 kwietnia 2012 r. w sprawie wykazu świadczeń zdrowotnych stwarzających podwyższone ryzyko dla pacjenta, których udzielenie wymaga zgody (Dz.U. poz. 494).

 

Nowe reguły wystawiania recept na preparaty psychotropowe

Oprócz okresu preskrypcji, wydłuża się okres realizacji recepty i pojawia możliwość jednorazowego wystawienia do trzech recept. Zmienia się sposób określania ilości leku i znika obowiązek stawiania wykrzyknika.

Reguły wystawiania recept na preparaty zawierające środki odurzające i substancje psychotropowe odbiegają nieco od zasad ogólnych. Pierwsza z nich to obowiązek słownego zapisania ilości środka odurzającego lub substancji psychotropowej. Dotychczas był to obowiązek dodatkowy — zapis słowny powtarzał liczbę wyrażoną cyframi. Obecnie zapis cyfrowy nie jest konieczny, a zapis słowny może przybrać postać sumaryczną, tzn. ilość środka lub substancji można rozpisać za pomocą ilości jednostek dawkowania oraz wielkości dawki. Jeżeli ze sposobu dawkowania nie da się wyliczyć ilości sumarycznej, to aptekarz przyjmie, że chodzi o dwa najmniejsze opakowania z wykazu leków refundowanych, a w przypadku leków niepodlegających refundacji — dwa najmniejsze dopuszczone do obrotu.

Kolejne reguły dotyczą wyłącznie preparatów zawierających środki odurzające grupy I-N i substancje psychotropowe grupy II-P, czyli leków kategorii Rpw. Maksymalna ilość, jaką można jednorazowo przepisać, została zwiększona z zapotrzebowania pacjenta na miesięczną kurację do 90 dni stosowania. Ilość ta może zostać przepisana na jednej recepcie albo rozbita na dwie lub trzy recepty na następujące po sobie okresy stosowania. Obowiązek postawienia wykrzyknika i zamieszczenia obok podpisu z pieczątką, który dotyczył przepisania dawki (jednorazowej lub dobowej) przekraczającej dawkę maksymalną, został zniesiony. Natomiast okres realizacji recepty Rpw został wydłużony z 14 do 30 dni.

PODSTAWA PRAWNA:

Rozporządzenie ministra zdrowia z 21 sierpnia 2014 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie środków odurzających, substancji psychotropowych, prekursorów kategorii 1 i preparatów zawierających te środki lub substancje.

 

Nie tylko zdrowotne korzyści z psychoterapii chorych onkologicznych 

Depresja jest powszechnym problemem chorych onkologicznych i w większości przypadków pozostaje nieleczona. Częściej na choroby psychiczne zapadają młodsi pacjenci oraz kobiety. W czasopiśmie „Lancet Psychiatry” opisano skalę tego problemu.

Aktualne dane wskazują, że depresja dotyka około 13,1 proc. chorych na raka płuca, 10,9 proc. chorych na raka narządów rodnych, 9,3 proc. pacjentek z rakiem piersi, 7 proc. chorych na raka jelita grubego oraz 5,6 proc. osób z nowotworem układu moczowego. 

Brytyjscy psychiatrzy wymyślili specjalny rodzaj psychoterapii Depression Care for People with Cancer (DCPC), która może być przeprowadzona przez przeszkolony personel medyczny. Trzymiesięczne kursy psychoterapii przeprowadzono w kilku centrach onkologicznych. Personel medyczny mógł w trakcie kursu konsultować swoje wątpliwości z odpowiedzialnym za projekt psychiatrą. Osoby prowadzące psychoterapię odwiedzały swoich pacjentów w domu oraz pozostawały z nimi w kontakcie telefonicznym. W niektórych przypadkach psychoterapię uzupełniano leczeniem farmakologicznym.

Wyniki badania zostały opublikowane w czasopiśmie „Lancet”. Ponad 62 proc. chorych dobrze odpowiedziało na terapię. Ponadto w tej grupie w ciągu 6 miesięcy terapii doszło do redukcji objawów u średnio 50 proc. pacjentów. W grupie kontrolnej zaledwie u 17 proc. pacjentów poprawił się stan psychiczny.

Również u pacjentów z rakiem płuca o złym rokowaniu udało się dzięki terapii DCPC osiągnąć poprawę stanu psychicznego oraz jakości ostatnich tygodni życia chorych. Wyniki tego badania opublikowane zostały w czasopiśmie „Lancet Oncology”. 

Według autorów, całkowity koszt psychoterapii w przeliczeniu na pacjenta wyniósł 162 funty brytyjskie.

lek. Wojciech Haratym

Źródło: Lancet Psychiatry(2014; doi: 10.1016/S2215-0366(14)70313-X), Lancet (2014: doi: 10.1016/S0140-6736(14)61231-9), Lancet Oncology (2014; 15: 1168-76).