Orzekanie o niepełnosprawności: procedura, tryb odwołania od orzeczenia

“Zostałam lekarzem w powiatowym zespole do spraw orzekania o niepełnosprawności. Ciekawi mnie bardzo, na jakiej zasadzie jest sprawdzane nasze orzeczenie w późniejszym toku postępowania. Zwłaszcza w przypadku, gdy orzeczenie jest niezgodne z twierdzeniami wnioskodawcy. Podobno jest też możliwe odwołanie do sądu. Jak to wygląda? Ponadto czy mam prawo do odrębnego zdania od innych członków zespołu orzekającego i jak je wyrazić?” — zadaje pytania lekarka.

Jakie akty prawne regulują kwestię orzekania o niepełnosprawności

Kwestię orzekania o niepełnosprawności reguluje w zasadzie ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021, poz. 573). Jednak właściwe dla odkodowania szczegółów postępowania w takich sprawach jest przede wszystkim rozporządzenie ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej z 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. z 2021 r., poz. 857) oraz ogólne zasady postępowania cywilnego.

Wydanie orzeczenia o niepełnosprawności: I i II instancja oraz sąd powszechny

Zacznijmy od ustawy. Jej artykuł 6 mówi nam, że jako pierwszą instancję powołuje się powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. Właściwe do orzekania w drugiej instancji są wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności.

W praktyce, orzeczeń powiatowego zespołu raczej nie zmienia zespół wojewódzki. Możliwość wykazania swoich twierdzeń otwiera się przed wnioskodawcą (umownie możemy nazywać go pacjentem) dopiero przed sądem powszechnym. Orzeczenia bowiem kontroluje sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, a mianowicie sąd rejonowy — właściwy wydział pracy.

Zgodnie z § 8 powołanego wyżej rozporządzenia, w celu wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności lekarz — przewodniczący składu orzekającego sporządza, na podstawie badania, ocenę stanu zdrowia dziecka lub osoby zainteresowanej, zwaną dalej „oceną”.

Odnotowanie zdań odrębnych w składzie orzekającym o niepełnosprawności

Jeśli chodzi o sprawę niezgodności ocen w składzie orzekającym, to § 9 ust. 2 rozporządzenia wskazuje nam, że w takim przypadku przede wszystkim rozstrzyga ocena przewodniczącego tego składu. Orzeczenie więc i tak zapadnie po myśli przewodniczącego, jednak gdyby pani doktor chciała wyrazić odmienną ocenę, należy zgłosić zdanie odrębne i poprosić o odnotowanie tego w protokole posiedzenia zespołu.

Wymagania w zakresie składów zespołów orzekających o niepełnosprawności

Rozporządzenie określa minimalne wymagania w zakresie składów orzekających w poszczególnych sprawach. W sprawach niepełnosprawności osób, które nie ukończyły 16. roku życia i tych, które ukończyły 16 lat, orzekają składy co najmniej dwuosobowe. Natomiast orzeczeniami o wskazaniach do ulg i uprawnień zajmuje się jednoosobowo lekarz — członek powiatowego zespołu.

Odwołanie od orzeczenia o niepełnosprawności: na jakich podstawach można je oprzeć?

Niezależnie od składów i rodzaju sprawy, odwołanie do zespołu wojewódzkiego, a następnie do sądu, przysługuje w każdej ze spraw. Zgodnie z § 16 ust. 1 rozporządzenia, osoba zainteresowana lub przedstawiciel ustawowy, w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności, może wnieść odwołanie do wojewódzkiego zespołu za pośrednictwem powiatowego zespołu, który wydał orzeczenie.

Powiatowy zespół, do którego wpłynęło odwołanie, ma dwa wyjścia. Albo przesłać je od razu z aktami sprawy do właściwego zespołu wojewódzkiego w terminie 7 dni od otrzymania odwołania, albo — jeżeli uzna, że odwołanie zasługuje w całości na uwzględnienie — wydać orzeczenie, w którym uchyla lub zmienia zaskarżone orzeczenie.

Na jakich podstawach można oprzeć ewentualne odwołanie? Z mojej praktyki wynika, że większość środków zaskarżenia jest oparta na podważeniu logiczności wyciągniętych wniosków z dokumentacji medycznej, w kontekście wymogów aktualnej wiedzy medycznej. Jednak rozważając odwołanie, wnioskodawca lub jego pełnomocnik będą zapewne brali pod uwagę przede wszystkim zakres postępowania w przedmiocie orzekania o niepełnosprawności. To również reguluje wspomniane na wstępie rozporządzenie. Według niego, podstawowym celem postępowania jest zebranie materiału dowodowego dotyczącego naruszenia sprawności organizmu, możliwości funkcjonowania w życiu codziennym i pełnienia ról społecznych.

Ponadto w ramach zespołu lekarz wyznaczony przez przewodniczącego dokonuje wstępnej weryfikacji złożonej dokumentacji w zakresie kompletności oraz konieczności jej uzupełnienia o badania potwierdzające rozpoznaną chorobę zasadniczą. Następuje także określenie specjalności przewodniczącego składu orzekającego, odpowiedniej do rozpoznanych schorzeń osoby zainteresowanej lub dziecka. W ramach orzekania zespół powinien dobrać członków właściwych ze względu na specjalność potrzebną do orzeczenia, a także ewentualną specjalność odpowiednią do choroby współistniejącej, mogącej mieć istotny wpływ na wynik postępowania orzeczniczego.

Zgodnie z rozporządzeniem, standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności zawierają m.in. kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu, powodujące m.in.:

• konieczność sprawowania opieki — co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem;
• konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych — co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych (§ 29 rozporządzenia).

Odwołanie od orzeczenia o niepełnosprawności: gdy potrzebna będzie opinia 
biegłego lub zeznania świadków

Odwołanie do sądu rejonowego najczęściej będzie polegało na argumentacji dotyczącej przesłanek niepełnosprawności. Będzie także zawierać wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu medycyny odpowiedniej specjalności. Zgodnie z odpowiednio w tym zakresie stosowanym przepisem kodeksu postępowania cywilnego, w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd — po wysłuchaniu wniosków stron co do liczby biegłych i ich wyboru — może wezwać jednego lub kilku biegłych w celu zasięgnięcia ich opinii.

Często też w postępowaniu sądowym powołuje się, na wniosek strony odwołującej, świadków zeznających na temat faktów związanych z codziennym życiem wnioskodawcy w zakresie samodzielnego radzenia sobie w życiu codziennym. Świadkowie będą wskazówką dla sądu w zakresie zakwalifikowania do niepełnosprawności.

Odwołanie od orzeczenia o niepełnosprawności: jakie decyzje może podjąć sąd?

Sąd oddala odwołanie, jeżeli nie ma podstaw do jego uwzględnienia. Gdy są podstawy do uwzględnienia odwołania, sąd zasadniczo zmienia w całości lub w części zaskarżone orzeczenie wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności i orzeka co do istoty sprawy.

Wyjątkowo sąd może orzeczenie uchylić i przekazać do ponownego rozpoznania. Ma to miejsce wyłącznie w sprawie, w której wniesiono odwołanie od orzeczenia wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności i w toku rozpoznawania odwołania powstały okoliczności dotyczących niepełnosprawności.