Nietolerancja histaminy może wymagać jej ograniczenia w diecie

Czym jest histamina i jaką rolę pełni w organizmie?

Histamina jest bioaktywną aminą, która powstaje z aminokwasu histydyny. Jest ważnym mediatorem w różnego rodzaju procesach zachodzących w organizmie człowieka, m.in.: reakcjach zapalnych, rozszerzaniu naczyń krwionośnych, wytwarzaniu kwasu żołądkowego w komórkach enterochromafinowych, przekrwieniu i skurczu oskrzeli. Histamina pełni też rolę neuromediatora i neurohormonu wpływającego na termoregulację, funkcje poznawcze, a nawet apetyt. Histamina występuje naturalnie w organizmie człowieka i dopiero obniżona aktywność diaminooksydazy (DAO, enzymu rozkładającego histaminę) przyczynia się do wystąpienia objawów będących skutkiem wysokiego jej stężenia.

W jakich produktach żywnościowych występuje ta amina i jakie produkty są jej wyzwalaczami?

Histamina występuje w większości produktów spożywczych, ale w różnych ilościach. Jej zawartość zależy od rodzaju żywności, świeżości i czasu przechowywania, stopnia przetworzenia, udziału białka i histydyny w produkcie oraz odczynu pH. Najwięcej histaminy zawierają: konserwy rybne, tłuste ryby, dojrzewające sery, dojrzewające wędliny i kiełbasy, fermentowane produkty sojowe, niektóre warzywa, wino i piwo.

Niektóre produkty uznaje się także za wyzwalacze uwalniania histaminy, mimo że mechanizm odpowiadający za ten efekt nie został jeszcze wyjaśniony. Należą do nich m.in.: cytrusy, papaja, ananas, truskawki, orzechy i czekolada. Wciąż brakuje badań klinicznych z udziałem ludzi, które potwierdziłyby zależność między spożyciem tych produktów a występowaniem objawów nietolerancji histaminy.

Jakie mogą to być objawy?

Nietolerancja histaminy objawia się w niespecyficzny sposób. Do objawów należą:

• zaczerwienienie i świąd skóry;
• łzawienie i swędzenie oczu, obrzęk powiek;
• nudności, wymioty, ból brzucha, biegunka, wzdęcia, refluks;
• katar, kaszel, kichanie, duszności;
• niedociśnienie, zawroty głowy, tachykardia;
• bolesne i obfite miesiączki.

Objawy pojawiają się zazwyczaj 20-30 minut po posiłku, mają małe lub umiarkowane nasilenie i ustępują samoistnie po kilku godzinach.

W jaki sposób diagnozowana jest nietolerancja histaminy? Czy są jakieś parametry, które mogą pomóc postawić rozpoznanie?

Zgodnie z „Wytycznymi diagnostyki i postępowania w nietolerancji histaminy” opublikowanymi w „Alergologii polskiej” w 2023 r., podstawą diagnozy powinien być szczegółowy wywiad z pacjentem. Kluczowe jest zaobserwowanie związku między występowaniem objawów a spożywaniem produktów bogatych w histaminę. Należy też wykluczyć występowanie u pacjenta alergii IgE-zależnej i innych stanów, które są związane z nadmiernym uwalnianiem histaminy. Kolejnym etapem jest wykonanie badania oceniającego aktywność DAO w surowicy. Potwierdzeniem diagnozy jest zmniejszenie objawów pod wpływem diety antyhistaminowej i ich nawrót po ponownym wprowadzeniu do diety produktów bogatych w histaminę.

Dieta antyhistaminowa jest dietą eliminacyjną. Jaka grupa osób może odnieść korzyść z jej stosowania?

Przede wszystkim pacjenci, u których stwierdzono nietolerancję histaminy. Niestety, aktywność DAO może być też obniżona przez przyjmowane leki, m.in.: niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki antyarytmiczne i obniżające ciśnienie tętnicze. Pacjenci przyjmujący leki należące do tych grup i obserwujący u siebie objawy nietolerancji histaminy również mogą odnieść korzyść z jej stosowania. Inną przyczyną obniżonej aktywności DAO są też niektóre choroby, np. nieswoiste stany zapalne jelit. W okresach zaostrzenia tego schorzenia, przy obserwowanej nietolerancji produktów bogatych w histaminę, ich eliminacja mogłaby przynieść poprawę samopoczucia.

Na czym polega dieta antyhistaminowa?

Na eliminacji produktów z wysoką zawartością histaminy, które wywołują u pacjenta objawy. Dzieli się ją na 3 etapy: fazę eliminacji, testu oraz długoterminową. W pierwszym etapie, trwającym kilka tygodni, wykluczane są wszystkie produkty z wysoką zawartością histaminy lub będące jej wyzwalaczami. W fazie testu, trwającej ok. 6 tygodni, stopniowo wprowadza się do diety produkty wykluczone w pierwszym etapie, obserwując samopoczucie i występowanie objawów. Celem tego etapu jest określenie tolerancji poszczególnych produktów i umożliwienie rozszerzenia diety o większą ich liczbę. Ostatnia faza, długoterminowa, polega na opracowaniu indywidualnej diety opartej na produktach dobrze tolerowanych, przy jednoczesnej eliminacji żywności, po której występują objawy nietolerancji histaminy.

Jakie produkty ogólnie powinny być wykluczane, a które uznaje się za bezpieczne?

W dużym uproszczeniu, im świeższa jest żywność, tym mniejsze ryzyko akumulacji histaminy. Dlatego większość świeżych warzyw i owoców, nasiona roślin strączkowych (np. ciecierzyca, fasola, soczewica), a także mięso, chude ryby, gotowane jaja, pasteryzowane mleko, ser twarogowy, mozzarella, pieczywo, kasze, ryż, makarony, płatki zbożowe i ziemniaki są uznawane za produkty bezpieczne. Także oleje roślinne (np. oliwa, olej rzepakowy i lniany), margaryny, masło, miód, większość przypraw i ziół oraz woda, kawa, napary ziołowe i owocowe nie powinny być przyczyną objawów nietolerancji histaminy.

Jednak nawet wśród świeżych produktów są takie, które cechują się wyższą zawartością histaminy lub sprzyjają jej uwalnianiu. Z tego powodu powinny być eliminowane z diety antyhistaminowej. Najczęściej wymieniane w tej grupie są: szpinak, bakłażan, pomidor, cytrusy, awokado, banan, śliwka, kiwi, ananas. Źródłem histaminy są także produkty przetworzone, dojrzewające lub fermentowane, takie jak: kiszonki (np. kapusta kiszona, ogórki kiszone), twarde, półtwarde i pleśniowe sery (np. parmezan, cheddar, gouda, camembert, feta), fermentowane produkty mleczne (np. jogurty, kefiry), wędliny i kiełbasy (np. prosciutto, salami), konserwy mięsne i rybne (np. tuńczyk lub sardynki z puszki), wędzone produkty mięsne i rybne, tłuste ryby (np. łosoś, makrela) i owoce morza. Niezalecane są też napoje alkoholowe, szczególnie wino i piwo, a także herbata czarna i zielona oraz kombucha. Często zaleca się też wykluczenie z diety: orzechów, czekolady, fermentowanych produktów sojowych (np. tempeh, miso, sosu sojowego, jogurtu sojowego) czy niektórych przypraw (np. cynamonu, curry, anyżu, goździków i chilli).

Czy w przypadku diety antyhistaminowej znaczenie ma również sposób przechowywania i serwowania posiłków?

Tak, ponieważ im dłużej przechowywany jest posiłek, tym wyższa jest w nim zawartość histaminy. Z tego względu najlepiej spożywać posiłki niedługo po ich przygotowaniu.

Często różne źródła podają rozbieżne, a nawet sprzeczne informacje co do tego, które produkty należy eliminować. Dlaczego?

Przyczyną rozbieżności jest przede wszystkim brak jednolitych regulacji dotyczących zawartości histaminy, które są uznawane za niskie. Jednym z przyjętych progów jest przedział 5-50 mg/kg produktu, ale proponowana jest też bardziej radykalna wartość poniżej 1 mg/kg. Nie istnieją też regulacje prawne zobowiązujące producentów żywności do informowania o zawartości histaminy w produktach spożywczych. Z drugiej strony, ilość ta nie jest stała i zależy od wielu czynników, czego efektem może być występowanie różnic w zawartości histaminy między tymi samymi produktami. W konsekwencji, korzystając z różnych dostępnych badań oceniających zawartość histaminy w produktach, a także przyjmując odmienne wartości uznane za niską jej ilość, można stworzyć zalecenia przedstawiające rozbieżne informacje.

Długotrwałe stosowanie diet eliminacyjnych, zwłaszcza obejmujących wykluczenie wielu produktów, może prowadzić do niedoborów pokarmowych. Jaka jest rola dietetyka w prowadzeniu pacjentów ze stwierdzoną nietolerancją histaminy?

Rola dietetyka w prowadzeniu pacjentów ze stwierdzoną nietolerancją histaminy polega przede wszystkim na nauce stosowania zasad zdrowego żywienia w praktyce. Dietetyk powinien przekazać pacjentowi wiedzę, jak rozróżniać źródła poszczególnych składników odżywczych i czym zastępować wykluczane produkty, aby uniknąć niedoborów.

Czy osoby na diecie antyhistaminowej powinny przyjmować jakieś suplementy diety, aby uzupełnić niedobory w organizmie?

Stosując prawidłowo zbilansowaną dietę antyhistaminową nie ma konieczności włączania dodatkowych suplementów diety. Wyjątek stanowi witamina D zalecana w sezonie jesienno-zimowym oraz witamina B12 w przypadku wegan. W każdej diecie eliminacyjnej należy zastępować wykluczane produkty takimi, które dostarczą tych samych składników odżywczych, co pozwoli na uniknięcie niedoborów żywieniowych. W diecie antyhistaminowej zalecana jest większość świeżych i naturalnych produktów spożywczych, dzięki czemu możliwe jest komponowanie codziennej diety zgodnie z zaleceniami zdrowego żywienia.

O kim mowa

mgr Justyna Malinowska – absolwentka dietetyki na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym, autorka publikacji naukowych i popularnonaukowych, ekspertka Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej.

PRZECZYTAJ TAKŻE: Zmęczenie i niepokój? To może być brak magnezu. Jak go prawidłowo suplementować?