Nadciśnienie tętnicze u sportowców to problem, którego nie należy lekceważyć

Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego oraz Polskie Towarzystwo Medycyny Stylu Życia opracowało wspólne stanowisko dotyczące aktywności seksualnej i fizycznej u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym. Jakie są jego najistotniejsze zapisy?

Zgodnie z przyjętymi normami ciśnienie tętnicze zostało skategoryzowane na:

• Optymalne – gdy CT skurczowe (górne) wynosi poniżej 120 mmHg, a rozkurczowe dolne poniżej 80 mmHg
• Prawidłowe - gdy CT skurczowe (górne) wynosi 120-129 mmHg, a rozkurczowe dolne 80-84 mmHg
• Wysokie prawidłowe - gdy CT skurczowe (górne) wynosi 130-139 mmHg, a rozkurczowe dolne 85-89 mmHg
• Nadciśnienie tętnicze 1 stopnia - gdy CT skurczowe (górne) wynosi 140-159 mmHg, a rozkurczowe dolne 90 – 99 mmHg
• Nadciśnienie tętnicze 2 stopnia - gdy CT skurczowe (górne) wynosi 160-179 mmHg, a rozkurczowe dolne 100-109 mmHg
• Nadciśnienie tętnicze 3 stopnia - gdy CT skurczowe (górne) wynosi powyżej 180 mmHg, a rozkurczowe dolne 110 mmHg

Warto przy tym zaznaczyć, że normy te obowiązują niezależnie od poziomu aktywności fizycznej podejmowanej przez pacjenta.

Nadciśnienie tętnicze dotyka także sportowców

Badania określają spektrum występowania nadciśnienia tętniczego u osób aktywnych fizycznie w przedziale od 0 do 83 proc. W praktyce najbardziej prawdopodobne jest, że odsetek ten realnie waha się od 20 do 30 proc., a więc zapadalność na NT jest niższa niż w populacji ogólnej. Wniosek ten nie uprawomocnia jednak tezy, że regularna aktywność fizyczna jest czynnikiem bezwzględnie wykluczającym ryzyko rozwoju NT.

- Na łamach British Journal of Sports Medicine ukazała się praca poglądowa, w której podsumowano doniesienia dotyczące występowania nadciśnienia tętniczego w populacji sportowców. Nadciśnienie tętnicze częściej występowało u mężczyzn trenujących sporty siłowe, szczególnie w sytuacji dużej objętości treningów, być może więc podwyższone CT może być markerem przemęczenia organizmu. Zaobserwowano również związek liniowy z przerostem lewej komory, co naprowadza na wniosek, że w sytuacji potwierdzenia w EKG lub badaniu echa serca cech przerostu mięśnia lewej komory, należy się zastanowić czy u danego chorego nie występuje ukryte NT. Chciałbym przy tym podkreślić, że błędnym pozostaje przekonanie o tym, że sportowcy mają z zasady przerośnięty mięsień sercowy – mówi prof. dr hab. n. med. Łukasz Małek, specjalista kardiologii z Poradni Kardiologii Sportowej Centrum Kardiologii Klinicznej Szpitala MSWiA w Warszawie.

Czynnikami sprzyjającymi NT u osób aktywnych fizycznie będzie też przyjmowanie sterydów AA (anaboliczno-androgenicznych), suplementów oraz niesteroidowych leków przeciwzapalnych, a u kobiet antykoncepcji hormonalnej. Prof. Małek zwraca przy tym uwagę na fakt, że istnieją badania potwierdzające, że nawet regularna aktywność fizyczna nie jest czynnikiem bezwzględnie wykluczającym ryzyko nadciśnienia tętniczego: wykrywano je bowiem u aktywnych sportowców oraz tych z kategorii masters, którzy zakończyli już sportową karierę i zbliżają się lub przekroczyli 40 rok życia. Nierzadko za podwyższonymi wartościami ciśnienia tętniczego szła tendencja do rozwoju niekorzystnych zmian i dysfunkcji w obszarze układu sercowo-naczyniowego.

- Warto zwracać na ten fakt uwagę, ponieważ spektrum powikłań niezdiagnozowanego i nieleczonego NT jest szerokie. Zaliczamy do nich m.in. migotanie przedsionków, miażdżycę oraz zaburzenia rytmu serca związane z przerostem lub dysfunkcją skurczową lub rozkurczową. Jako kardiolodzy powinniśmy więc aktywnie poszukiwać NT, a następnie je leczyć, tym bardziej że w trakcie samej aktywności fizycznej podnosi się ciśnienie tętnicze skurczowe,zwłaszcza w sportach siłowych – podkreśla prof. Małek.

Warto analizować ryzyko sercowo-naczyniowe u sportowców

W 2020 roku Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne opublikowało wytyczne dotyczące kardiologii sportowej oraz ćwiczeń fizycznych u osób z chorobami układu krążenia. W 2023 roku Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego, wspólnie z Polskim Towarzystwem Medycyny Stylu Życia, opracowało i opublikowało stanowisko dotyczące aktywności seksualnej i sportowej u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym. Jakie są jego najważniejsze szczegóły?

- Każdy sportowiec powinien rutynowo podlegać badaniom przesiewowym, a jednym z elementów tej oceny powinna być ocena wartości ciśnienia tętniczego (poza analizą dotychczasowej historii choroby, wywiadu rodzinnego, stratyfikacją ryzyka sercowo-naczyniowego, wykonaniem EKG i badania fizykalnego). Jeśli wartości ciśnienia są prawidłowe lub nieznacznie podwyższone, sportowca można dopuścić do zawodów bez ograniczeń i zalecić raz w roku w ramach kontroli. W sytuacji gdy stwierdzimy nadciśnienie tętnicze II stopnia, rekomenduje się czasowe odsunięcie od zawodów oraz modyfikację stylu życia i włączenia farmakoterapii. W przypadku gdy, mimo podjętej interwencji, nie uda się osiągnąć docelowych wartości CT, zaleca się ograniczenie aktywności sportowej z wyłączniem dużych obciążeń w sportach siłowych oraz dokonywanie co 6 miesięcy EKG, TTE, próby wysiłkowej oraz rutynowych badań – mówi prof. Małek.

Ekspert podkreśla, że wbrew pozorom, sportowcy z potwierdzonym NT mogą wymagać modyfikacji stylu życia na bardziej prozdrowotny, szczególnie w zakresie diety, stosowanych używek oraz przyjmowanych suplementów. Osiągnięcie docelowych wartości CT pozwoli sportowcowi wrócić do normalnej aktywności. Wyjątkiem będą sytuacje, gdy dojdzie do rozwoju poważnych powikłań NT w postaci np. zmian narządowych. Wówczas zasadne będzie znaczące ograniczenie wysiłku fizycznego, zwłaszcza tego o charakterze siłowym. Sygnałem alarmowym będzie w takich wypadkach stwierdzenie przerostu mięśnia lewej komory, dysfunkcji rozkurczowej, zmian miażdżycowych potwierdzonych w badaniu USG, podwyższone stężenie kreatyniny i albuminy czy mikroalbuminuria, a także powikłania kliniczne, takich jak migotanie przedsionków, niewydolność serca lub choroba wieńcowa.

- Zawsze w takich wypadkach należy się upewnić, że sportowiec nie zażywa suplementów niewiadomego pochodzenia, środków dopingujących lub sterydów AA. W przypadku uzasadnionych podejrzeń warto zlecić wykonanie morfologii, osoby sięgające po sterydy zwykle mają podwyższony hematokryt oraz nieprawidłowe wyniki lipidogramu. Można również oznaczyć testosteron, ponieważ często u osób stosujących sterydy będzie on przekraczał górną granicę normy – wskazuje prof. Łukasz Małek.

Agresywność postępowania terapeutycznego oraz częstość wizyt kontrolnych (co pół roku lub rok) zależy od oceny ogólnego ryzyka sercowo-naczyniowego oraz identyfikacji innych, obok NT, potencjalnych klasycznych czynników ryzyka SN.

- Podstawą postępowania terapeutycznego w grupie osób z NT I stopnia bez względu na płeć, gdzie większość stanowią młodzi dorośli oraz dzieci i młodzież, stanowią modyfikacja stylu życia i farmakoterapia. Leczenie farmakologiczne można rozważyć, gdy ryzyko SN pozostaje umiarkowane lub wyższe oraz w sytuacji współistnienia choroby SN czy nadmiernej reakcji presyjnej. Wówczas najczęściej leczenie farmakologiczne rozpoczyna się od włączenia leków z grupy blokerów kanałów wapniowych, ewentualnie sartanów lub inhibitorów konwertazy. Musimy przy tym pamiętać, że u kobiet w wieku rozrodczym zastosowanie leków z dwóch ostatnich grup jest przeciwwskazane. Lekiem II rzutu będzie w takich przypadkach metyldopa, a jeśli kobieta jest w ciąży lub ją planuje, należy rozważyć preferencyjnie labetalol. W grupie mężczyzn oraz kobiet po menopauzie lub nie posiadających możliwości zajścia w ciąże bezpieczne będzie wykorzystanie blokerów kanałów wapniowych, inhibitorów konwertazy i angiotensyny oraz sartanów. Leki z grupy diuretyków oraz betablokerów nie są zalecane jako preparaty I rzutu u sportowców m.in. z uwagi na fakt, że znajdują się na liście przeciwwskazanych substancji dopingujących według WADA – wyjaśnia prof. Łukasz Małek.

Jak zaznacza, w populacji sportowców nadciśnienie tętnicze II oraz III stopnia pozostaje rzadkie. W sytuacji takiej postawienia takiej diagnozy zaleca się czasowe odsunięcie od sportu oraz natychmiastowe włączenie leczenia farmakologicznego.

- Każdy z elementów składających się na modyfikację stylu życia pozwala na obniżenie ciśnienia tętniczego o 5-10 mmHg, zwłaszcza skurczowego. Warto tu zaznaczyć, że wytyczne dotyczące znaczenia aktywności fizycznej w prewencji i leczeniu NT bywają zróżnicowane w zależności od źródła. Najogólniej rzecz ujmując, opierają się one na ograniczeniu siedzenia, zaleceniu wykonywania 2-3 razy w tygodniu ćwiczeń siłowych oraz 3-5 razy w tyg. ćwiczeniach wytrzymałościowych, a także podejmowaniu codziennej aktywności fizycznej w rodzaju spacerów, wchodzeniu po schodach czy prac domowych – podsumowuje prof. Łukasz Małek.

Na podstawie wykładu wygłoszonego podczas Kongresu Polskiego Towarzystwa Medycyny Stylu Życia, który odbył się w dniach 15-17 września 2023 r.

PRZECZYTAJ TAKŻE: Prof. Lelonek: nastąpił przełom w terapii niewydolności serca