Epidemiologia raków głowy i szyi

Według danych najnowszego raportu Krajowego Rejestru Nowotworów, w 2018 r. odnotowano ponad 6400 nowych zachorowań na raki głowy i szyi. Stanowiło to około 4 proc. wszystkich zachorowań na nowotwory złośliwe w Polsce w analizowanym roku. Mężczyźni chorują znacznie częściej niż kobiety, stanowiąc ok. 3/4 wszystkich pacjentów. W 2018 r. u mężczyzn stwierdzono ponad 4800 nowych przypadków raka, natomiast u kobiet ok. 1600. Najwyższą zachorowalność notuje się w populacji powyżej 50. roku życia. Wyjątek stanowi rak nosowej części gardła, w którym szczyt zachorowań dotyczy osób pomiędzy 20. a 35. rokiem życia oraz powyżej 60. roku życia. Również raki ustnej części gardła, związane z infekcją HPV, są diagnozowane u młodszych pacjentów, zazwyczaj około 40. roku życia.

Prognozy mówią, że w najbliższej dekadzie nastąpi dalszy wzrost zachorowalności na raki w lokalizacji jama ustna i ustna część gardła oraz spadek zachorowań na raka krtani wśród mężczyzn, natomiast wśród kobiet przewiduje się w tym przypadku stabilizację lub niewielki spadek.

Etiopatogeneza raków głowy i szyi

Pod względem histopatologicznym większość, bo ponad 95 proc. wszystkich nowotworów głowy i szyi, stanowią nowotwory wywodzące się z komórek nabłonka wyściełającego górne drogi oddechowe, czyli raki. Najczęściej są to raki płaskonabłonkowe o różnym stopniu zróżnicowania (G1-G3). Odrębność patomorfologiczną stanowią raki nosowej części gardła. W przypadku raków gruczołowych praktycznie zawsze punktem wyjścia są gruczoły ślinowe. Inne, rzadko spotykane typy to raki drobnokomórkowe neuroendokrynne oraz raki typu Merkla.

Różnorodność pod względem etiologii i obrazu klinicznego powoduje częste problemy z wczesnym wykryciem nowotworu. W znacznym stopniu przekłada się to na możliwości skutecznej terapii, jakość życia oraz przeżycia długoletnie po leczeniu.

Niezwykle ważną rolę odgrywa znajomość podstawowych zagadnień związanych z czynnikami ryzyka i objawami, które powinny zwrócić szczególną uwagę. Odpowiednio ukierunkowana ścieżka diagnostyczna i strategia terapeutyczna mogą w diametralny sposób poprawić rokowanie chorych.

Etiopatogeneza raków regionu głowy i szyi nie została jeszcze w pełni poznana. Wśród dobrze określonych czynników kancerogennych należy wymienić:

• palenie tytoniu (czynne lub bierne),
• spożywanie wysokoprocentowego alkoholu,
• zaniedbywanie higieny jamy ustnej,
• przewlekłe drażnienie błon śluzowych jamy ustnej, np. przez źle dopasowane uzupełnienia protetyczne,
• zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) w przypadku raków ustnej części gardła,
• zakażenie wirusem Epsteina-Barr (EBV) w przypadku raków nososwej części gardła,
• niedożywienie (niedobory witamin A i B),
• narażenie na substancje chemiczne (azbest, chrom, nikiel, formaldehyd, arszenik).

Diagnostyka raków głowy i szyi

Podstawowy element w diagnostyce nowotworów głowy i szyi to dokładne badanie podmiotowe, czyli zebranie wywiadu od pacjenta. Należy zwrócić szczególną uwagę na objawy kliniczne, które są często niespecyficzne i mylone z objawami chorób zapalnych w obrębie jamy ustnej i układu oddechowego.

Do wczesnych objawów nowotworów głowy i szyi zaliczamy:

• owrzodzenia w jamie ustnej,
• ból w trakcie przełykania,
• trudności w przełykaniu,
• uczucie zalegania ciała obcego w gardle,
• chrypka (w raku krtani).

Utrzymywanie się powyższych objawów dłużej niż 3 tygodnie, pomimo wdrożonego leczenia zachowawczego, np. antybiotykoterapii, jest wskazaniem do przeprowadzenia szerszej diagnostyki.

Do objawów późnych należą:

• szczękościsk,
• dysfagia lub afagia,
• bóle samoistne,
• cuchnący oddech,
• powiększone węzły chłonne,
• niedrożność przewodów nosowych,
• bóle głowy,
• objawy ogólne, takie jak ubytek masy ciała, pogorszenie sprawności.

Nowotwory narządów głowy i szyi mogą rozwijać się na podłożu zmian przedrakowych, czyli zmian morfologicznych związanych ze zwiększonym ryzykiem rozwoju nowotworu złośliwego. Należy tu wymienić następujące stany:

• leukoplakia,
• erytroplakia,
• modzelowatość,
• nadmierne rogowacenie,
• liszaj płaski.

W przypadku stwierdzenia zmian w obrębie błon śluzowych jamy ustnej i gardła lub powiększonych węzłów chłonnych, konieczna jest ich ocena patomorfologiczna.

Nieodłącznym elementem diagnostyki histopatologicznej powinny być także badania immunohistochemiczne oraz molekularne. W rakach płaskonabłonkowych głowy i szyi występują różne zaburzenia molekularne. Należą do nich mutacje genów białek zaangażowanych w apoptozę oraz amplifikację onkogenów, ekspresja czynników wzrostu i ich receptorów (najbardziej charakterystyczna jest ekspresja receptora naskórkowego czynnika wzrostu — EGFR). Raki rejonu głowy i szyi cechują się także częstą ekspresją PD-L1 (ligand programowanej śmierci komórki typu 1), którego ocena jest kluczowa w doborze terapii.

Badania obrazowe

Diagnostyka obrazowa opiera się na badaniach CT i MRI, uzupełnionych o pozytonową tomografię emisyjną (PET), połączoną z tomografią komputerową (PET-CT). Ta ostatnia doskonale obrazuje struktury kostne. Jest najlepszą metodą do oceny zwapnień w tkankach miękkich, destrukcji chrząstek krtani oraz obrazowania wczesnego stadium nowotworów krtani, w przypadku których dochodzi do zwiększenia gęstości chrząstek. Daje także możliwość rekonstrukcji 3D z wyjściowych przekrojów poprzecznych. Rezonans magnetyczny doskonale obrazuje tkanki miękkie.

Pozytonowa tomografia emisyjna, czyli PET, pozwala na bardzo precyzyjną lokalizację patologicznych aktywnych ognisk. Jest to najbardziej wiarygodna metoda diagnostyczna przy poszukiwaniu ogniska pierwotnego w przerzutach z nieznanego ogniska, w ocenie przerzutów odległych, wykrywaniu drugich nowotworów pierwotnych oraz planowaniu teleradioterapii.

Nowotwory głowy i szyi - leczenie

Leczenie chorych na nowotwory głowy i szyi wymaga indywidualnego podejścia i powinno się odbywać w ośrodkach o najwyższej referencyjności, dysponujących możliwością postępowania chirurgicznego, radioterapii oraz nowoczesnego leczenia systemowego. Wybór metody leczenia zależy od umiejscowienia, zaawansowania i zróżnicowania raka, a także od wieku, stanu ogólnego i chorób współistniejących pacjenta.

Wśród metod terapeutycznych wyróżnić należy:

• leczenie chirurgiczne,
• radioterapię samodzielną,
• radiochemioterapię,
• radioterapię skojarzoną z terapią ukierunkowaną molekularnie,
• chemioterapię indukcyjną,
• chemioterapię paliatywną,
• immunoterapię.

Piśmiennictwo:

1. Didkowska J. i wsp.: Nowotwory złośliwe w Polsce w 2018 roku. Warszawa 2020.
2. Kawecki A. i wsp.: Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w nowotworach złośliwych. Wyd. Via Medica, 2019.
3. Krzakowski M. i wsp.: Onkologia kliniczna, tom 1-3. Wyd. Via Medica, 2015.
4. Ferris R.L. et all: Immunology and Immunotherapy of Head and Neck Cancer. J. Clin. Oncol. 2015 Oct. 10; 33(29): 3293-3304.
5. Szyfter W.: Nowotwory w otorynolaryngologii. Wyd. Termedia, 2012.

ZOBACZ TAKŻE:

Coraz więcej przypadków nowotworów głowy i szyi wśród młodych pacjentów

Prof. Wojciech Golusiński: W leczeniu chorych z nowotworami narządów głowy i szyi stawiamy na małoinwazyjne operacje