Wskazania żywieniowe dla pacjentów z rakiem nerki lub pęcherza moczowego

Zapotrzebowanie organizmu na składniki odżywcze w trakcie leczenia onkologicznego może zwiększyć się nawet o 1/4 w porównaniu do tego sprzed choroby. Aby sprostać tym potrzebom i nie dopuścić do utraty masy ciała, każdego dnia należy dostarczać z pożywieniem odpowiedniej ilości kalorii, węglowodanów, białka i tłuszczu. Łatwiej to realizować, gdy posiłków jest więcej w ciągu dnia (przynajmniej 4-5, w tym 3 główne: śniadanie, obiad, kolacja i 1-2 mniejsze przekąski). Częste posiłki pozwalają efektywniej wykorzystać zawarte w diecie składniki, nie obciążając nadmiernie nerek i pęcherza moczowego. Spożywanie mniejszych posiłków kilka razy w ciągu dnia w odstępach nie większych niż 3-4 godziny ułatwia też pracę żołądka, wątroby, trzustki i jelit, korzystnie wpływa na trawienie, pozwala uniknąć bólów brzucha, uczucia nadmiernego wypełnienia, nudności i biegunek.

Niezmiernie ważne jest, aby możliwie jak najbardziej urozmaicać dietę zarówno w okresie leczenia, jak i po jego zakończeniu. Jej mała różnorodność może skutkować szkodliwym niedoborem lub nadmiarem niektórych składników odżywczych w organizmie (każdy produkt jest bogatym źródłem innych składników).

Do komponowania posiłków najlepiej wybierać produkty świeże, naturalne, nisko przetworzone, zawierające jak najmniej soli, cukru, słodzików, syropów glukozowo-fruktozowych, tłuszczów nasyconych i trans, utwardzanych olejów roślinnych, aromatów dymu wędzarniczego i innych, sztucznych barwników, konserwantów, regulatorów kwasowości itp. W praktyce oznacza to, że np. zamiast jogurtu owocowego lepiej wybrać naturalny i połączyć go z musem ze świeżych lub duszonych owoców, pastę jajeczną lub rybną przygotować samodzielnie dodając ulubione zioła, a wędlinę produkowaną przemysłowo zastąpić upieczonym w domu mięsem.

Ważne są również techniki gastronomiczne stosowane do przygotowania posiłków. Przede wszystkim należy eliminować mocno wysmażone lub grillowane tradycyjnie mięso i ryby. Spieczenie powierzchni tych produktów powoduje wytworzenie rakotwórczych substancji, które dla organizmu chorego będą dodatkowym obciążeniem. Zdecydowanie zdrowsze będzie gotowanie, duszenie bez obsmażania, pieczenie w folii lub naczyniu żaroodpornym.

Różnorodność produktów zbożowych

W większości posiłków należy spożywać różnorodne produkty zbożowe: naturalne płatki, pieczywo, kasze, ryż, makarony. Produkty z pełnego przemiału (pełnoziarniste pieczywo, płatki owsiane naturalne, grube kasze, niełuskany ryż czy makarony z mąki razowej) zawierają węglowodany złożone, białko oraz dużą ilość cennych witamin z grupy B, kwasu foliowego, selenu, cynku, magnezu. Z tego powodu warto, aby były stałym elementem diety osoby chorej na nowotwór nerki i pęcherza moczowego.

Są one również źródłem znacznej ilości błonnika pokarmowego, dlatego osoby niespożywające dotychczas takich produktów powinny włączać je do swojej diety stopniowo. A te, u których występują dolegliwości żołądkowo-jelitowe (np. w okresie naświetlań pęcherza moczowego lub w trakcie immunoterapii stosowanej w leczeniu raka nerki) powinny wybierać produkty zbożowe o mniejszej ilości błonnika, czyli jaśniejsze pieczywo, płatki błyskawiczne, drobne makarony i kasze, biały ryż. Można także produkty pełnoziarniste gotować do miękkości i miksować.

Różnokolorowe warzywa i owoce

Niezbędnym składnikiem większości posiłków osoby chorej na nowotwór nerki i pęcherza moczowego powinny być różnokolorowe warzywa i owoce. W postaci surowej zachowują one więcej antyoksydantów i jeśli tylko stan chorego na to pozwala, powinien on zjadać przynajmniej połowę dziennej ilości warzyw i owoców właśnie w takiej formie.

Większe spożycie surowych warzyw i owoców jest przeciwwskazane bezpośrednio po operacji chirurgicznej, w okresie radioterapii, chemioterapii oraz immunoterapii. Również w sytuacji, gdy występują bóle brzucha, wymioty lub biegunka należy zrezygnować z surowych warzyw i owoców na korzyść gotowanych w wodzie lub na parze, blanszowanych, duszonych albo pieczonych. W okresie intensywnego leczenia raka nerki lub pęcherza moczowego nie są zalecane suche nasiona roślin strączkowych (fasola, groch, soja, soczewica, ciecierzyca), ponieważ są ciężkostrawne i mogą powodować wzdęcia oraz dyskomfort w jamie brzusznej.

Pełnowartościowe źródła białka

Przynajmniej w 3 posiłkach każdego dnia powinny znaleźć się produkty dostarczające pełnowartościowego białka: ryby morskie (dorsz, mintaj, sola, łosoś, halibut), chude mięso (kurczak, indyk, mięso z królika), jaja, sery twarogowe, jogurty, kefiry, mleko. Zawarte w nich białko jest konieczne do szybszego gojenia się ran pooperacyjnych, regeneracji komórek uszkodzonych w czasie naświetlania lub pod wpływem chemioterapii, do prawidłowej pracy wątroby i układu odpornościowego.
Osoby poddane usunięciu nerki zajętej przez nowotwór powinny rozkładać produkty wysokobiałkowe równomiernie pomiędzy posiłkami w ciągu dnia i nie doprowadzać do kumulacji tego składnika w jednym posiłku. Dzięki temu druga nerka nie będzie nadmiernie obciążona i szybciej przejmie funkcje tej usuniętej. Jeśli jednak z jakiegokolwiek powodu nerka nie jest w pełni wydolna, ilość białka w diecie powinna być indywidualnie dostosowana, w zależności od aktualnych wyników badań diagnostycznych.

Chorzy na raka pęcherza moczowego leczeni radioterapią mogą przejściowo nie tolerować laktozy — cukru zawartego w produktach mlecznych. Najczęściej objawia się to kurczowymi bólami brzucha, wzdęciami i biegunką. Podobne dolegliwości mogą okresowo występować u pacjentów z nowotworami nerki poddawanych immunoterapii. Aby uniknąć nieprzyjemnych dolegliwości, należy czasowo wykluczyć surowe mleko, kefiry oraz sery z niepasteryzowanego mleka. Można spróbować zastąpić je gotowanym mlekiem bezlaktozowym, jogurtem lub serami z mleka pasteryzowanego. Jeśli jednak te produkty również nie są tolerowane, konieczne jest wyeliminowanie mleka i pozostałych przetworów mlecznych na czas leczenia przeciwnowotworowego.

Właściwe tłuszcze

Kolejnym niezbędnym składnikiem diety są tłuszcze, które ułatwiają przyswajanie witamin A, E, D i K, a niektóre prawdopodobnie mogą zmniejszać stan zapalny towarzyszący chorobie nowotworowej. Szczególnie cenne są wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3 obecne w olejach roślinnych (rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek), orzechach, awokado, siemieniu lnianym i rybach morskich. Warto zadbać, aby wchodziły one w skład posiłków, np. olejem można skropić warzywa, kasze, ryż lub makarony; mielone orzechy lub siemię można dodawać do owsianki lub koktajlu warzywno-owocowego; oliwę do zup-kremów, a z awokado i jajka przygotować pastę kanapkową.

Wskazane i przeciwwskazane napoje

Nie można zapomnieć o odpowiedniej ilości napojów, które nawodnią organizm, ale również pozwolą pozbyć się toksycznych składników przemiany materii. Osoby z nowotworami nerki i pęcherza moczowego powinny pić często niewielkie ilości przegotowanej wody lub nisko zmineralizowej wody mineralnej.

Chorzy ci powinni unikać spożywania napojów gazowanych, coli, oranżady oraz tzw. nektarów, napojów i wód smakowych, gdyż zawierają cukier, słodziki, sól, fosfor oraz wiele sztucznych dodatków. Nie jest też zalecane nadużywanie mocnych herbat i kawy. Ilość napojów w diecie uzależniona jest od sprawności nerek i pęcherza moczowego oraz może być odmienna w zależności od sposobu leczenia, dlatego najlepiej skonsultować to z lekarzem prowadzącym.

Produkty i potrawy, których nie należy spożywać w raku nerki lub pęcherza moczowego

Osoby, które przebyły resekcję nerki lub pęcherza moczowego, powinny eliminować z diety produkty i potrawy zawierające dużo sodu i fosforu, ponieważ zdolność wydalania obu składników ulega pogorszeniu. Zbyt duża ilość sodu prowadzi do zatrzymywania wody w organizmie, obrzęków i nadciśnienia tętniczego, a długotrwały nadmiar fosforu zmniejsza stężenie wapnia we krwi, co może prowadzić do rozwoju osteoporozy. Do produktów, których powinni unikać pacjenci z rakiem nerki lub pęcherza moczowego, jak również osoby wyleczone z tych nowotworów, należą:

• marynaty, produkty wędzone, konserwy, wędliny;
  
• kostki rosołowe, zupy i sosy w proszku, przyprawy z glutaminianem sodu;
  
• podroby, smalec, słonina, boczek, tłuste mięsa (wieprzowina, wołowina, baranina, kaczka, gęś);
  
• potrawy typu fast-food chipsy, słone paluszki, solone orzechy, frytki;
  
• sery żółte, topione, typu feta, mleko skondensowane;
  
• margaryny utwardzane stosowane do pieczenia;
  
• napoje gazowane, wody wysoko zmineralizowane;
  
• cukier, słodycze, pieczywo cukiernicze;
  
• suche nasiona roślin strączkowych (soja, soczewica, groch, fasola);
  
• grzyby suszone, pieczarki, kiszonki;
  
• skorupiaki;
  
• alkohol.
  

Piśmiennictwo
1. Arends J., Bachman P., Baracos V., et al.: ESPEN guidelines on nutrition in cancer patients, Clin. Nutr. 2016, http://dx.doi.org/10.1016/j.clnu.2016.07.015
2. Kłęk S., Jankowski M., Kruszewski W.J. i wsp.: Standardy leczenia żywieniowego w onkologii. Nowotwory Journal of Oncology 2015, 65, 4, 3, 210-337.
3. Krzakowski M., Kawecki A. (red.): Nowotwory złośliwe. Postępowanie wielodyscyplinarne. Tom II. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2012.
4. National Cancer Institute. Eating Hints Before, During, and After Cancer. 2011. www.cancer.gov/publications/patient-education/eating-hints on May 20, 2015.
5. Longo T.A., Gopalakrishna A., Fantony J.J. et all.: Effect of diet on bladder cancer survivors. J. Clin. Oncol. 2016, 34, 2 suppl, 437.