Zakażenie owsikami - wstydliwy problem, który można i trzeba leczyć

Owsik występuje pospolicie, zwłaszcza w klimacie umiarkowanym. Nic więc dziwnego, że owsica jest najczęściej diagnozowaną chorobą robaczą w Polsce i na świecie (na świecie problem dotyczy około miliarda osób). Jak może tutaj pomóc farmaceuta? W jaki sposób zadbać o leczenie i profilaktykę owsicy?

Jak wyglądają owsiki?

Owsiki są nicieniami białawego koloru. Samica owsika ma długość około 1 cm. Samiec z kolei — kilka milimetrów, przez co trudno dostrzec go gołym okiem. Żywotność samicy to około 4 tygodnie. Po miesiącu od zakażenia samica jest w stanie złożyć nawet do 12 tys. jaj w okolicach odbytu człowieka. Wędrówka samicy w kierunku odbytu powoduje charakterystyczny świąd. Dzieje się tak głównie w nocy, w pierwszych godzinach snu. Jaja owsika osiągają wielkość kilkudziesięciu mikrometrów. Prześwitują w nich małe zarodki przypominające kijanki.

W jaki sposób dochodzi do zakażenia owsikiem?

Do zakażenia dochodzi najczęściej drogą pokarmową poprzez brudne ręce czy skażone jedzenie. Rzadziej drogą kropelkową przez kurz. Wystarczy, że dziecko (a i niekiedy osoba dorosła) włoży do buzi brudną rękę, na której znajdują się jaja z larwami owsika i już dochodzi do zakażenia. Połknięte jajo przechodzi do jelita cienkiego, w którym wylęga się larwa. Przechodzi ona następnie do jelita grubego i po trzykrotnym linieniu osiąga postać dorosłą. Dopiero co złożone jaja owsika są w stanie zarazić kolejnego człowieka. Warunki, jakie panują w odbycie, czyli temperatura bliska 37°C i znaczna wilgotność, stanowią idealne miejsce do nabycia zdolności inwazyjnej przez larwy. Trwa to około 4-8 h.

Często dochodzi do tzw. autoegzoinwazji. Polega ona na wtórnym zakażeniu tej samej osoby. Przykładowo, nagły, duży świąd wywołuje u dziecka odruch drapania się. Drapanie z kolei doprowadza często do pęknięcia nicieni i uwolnienia jaj, które są powleczone kleistą substancją. Zapewnia ona dość trwałą przyczepność jaj do skóry, bielizny czy pościeli. Po wyschnięciu tej substancji jaja przytwierdzone np. do pościeli są strzepywane, przez co mogą dostać się do ust drogą kropelkową z kurzem. Trzeba przy tym wiedzieć, że jaja owsika zachowują zdolność inwazyjną do kilku tygodni. Owsica może zatem przybrać postać choroby przewlekłej.

Objawy zakażenia owsikiem

Z racji tego, że owsica jest tak powszechnym problemem, farmaceuta powinien wiedzieć, jakimi objawami charakteryzuje się ta choroba, aby jak najlepiej doradzić pacjentowi. Poza wspomnianym wcześniej dużym świądem, może także wywoływać (zwłaszcza u dzieci):

• zaburzenia snu,
• niepokój,
• rozdrażnienie,
• nadmierny płacz,
• nasiloną ruchliwość,
• zgrzytanie zębami (bruksizm),
• brak apetytu lub nadmierną chęć jedzenia,
• ból brzucha,
• ból głowy,
• bladość skóry,
• podkrążone oczy,
• zmniejszoną koncentrację.

Jak zdiagnozować owsicę?

Po poznaniu objawów pacjenta, które wskazują na owsicę, można mu zaproponować dodatkową diagnostykę. Przede wszystkim dorosłe osobniki (samice) powinny być widoczne gołym okiem przy odbycie lub na powierzchni kału. Pacjent może to wykonać we własnym zakresie. Oczywiście, istnieją też dodatkowe metody diagnostyczne, np. wykrywanie owsików na folii pod mikroskopem czy pobranie wymazu z okolicy odbytu.

Jak leczyć owsicę?

Pacjentowi z owsicą można polecić, w pierwszej kolejności, preparaty z pyrantelem. Mechanizm działania pyrantelu polega na porażeniu mięśni u dojrzałych osobników, a także larw, poprzez zablokowanie przewodnictwa nerwowo-mięśniowego. Preparaty z pyrantelem są dostępne bez recepty w postaci zawiesiny i tabletek. Podaje się je w dawkach jednorazowych w zależności od masy ciała. Kolejną dawkę przyjmuje się dopiero po ok. 2 tygodniach. Ma to na celu wyeliminowanie pasożytów, które zdążyły wylęgnąć się z jaj po przyjęciu pierwszej dawki. Przeciwwskazaniem do stosowania pyrantelu są: uszkodzenia wątroby, niewydolność nerek, infekcje przewodu pokarmowego.

Lekami drugiego rzutu są mebendazol i albendazol. Mebendazol nieodwracanie hamuje pobieranie glukozy przez pasożyty, natomiast albendazol powoduje zatrzymanie polaryzacji tubuliny, z której zbudowany jest cytoszkielet owsika. W konsekwencji blokuje to pobieranie glukozy, a nawet podziały komórkowe.

Pacjentowi należy wyjaśnić, że wszyscy domownicy powinni być objęci leczeniem owsicy i rygorystycznie przestrzegać higieny.

W przypadku nasilenia objawów lub gdy podejrzewa się obecność owsików u dziecka poniżej 2 roku życia, należy skierować pacjenta do lekarza pierwszego kontaktu.

Domowe sposoby na owsiki

Z racji tego, że wielu pacjentów preferuje naturalne sposoby leczenia różnych schorzeń, warto poznać domowe metody na walkę z owsikami. Są to przede wszystkim wyciągi roślinne na bazie orzecha włoskiego, ziela piołunu czy tymianku. Zewnętrznie można zastosować w postaci lewatywy mieszankę z ziela glistnika, piołunu i kwiatu wrotycza, a także ząbków czosnku czy czarnych jagód. Oczywiście, pacjenta należy uczulić na stosowanie domowych metod. Nieumiejętne wykonanie lewatywy może mieć nieprzyjemne skutki, a czasami wręcz zaszkodzić zdrowiu. Trzeba wziąć również pod uwagę przeciwwskazania do stosowania niektórych ziół, np. wrotycz jest niebezpieczny dla kobiet w ciąży.

Leczenie owsicy 
u kobiet w ciąży

Wspomniane wcześniej substancje: mebendazol i albendazol są w zasadzie przeciwwskazane u kobiet w ciąży. Mebendazol nie powinien być zalecany zwłaszcza w pierwszym trymestrze, a w przypadku kobiet karmiących piersią musi być ostrożnie stosowany. Wynika to z potwierdzenia niewielkiego przenikania substancji do mleka matki.

Albendazol z kolei nie powinien być zalecany kobietom w okresie laktacji, chyba że potencjalne korzyści zastosowania przewyższą ryzyko związane z leczeniem. U kobiet w ciąży jest przeciwwskazany.

W przypadku pyrantelu nie zaleca się jego przyjmowania przez kobiety ciężarne ze względu na brak badań klinicznych potwierdzających jego bezpieczeństwo stosowania u przyszłych matek. Lekarz może stwierdzić, że ryzyko zastosowania jest mniejsze niż korzyści z terapii, wówczas kobieta może przyjąć pyrantel.

U kobiet w ciąży najważniejsze jest zachowanie higieny, aby samoograniczyć rozprzestrzenianie się owsików i nie dopuścić do wtórnego zakażenia.

Profilaktyka owsicy

W profilaktyce owsicy najważniejsza jest higiena:

• częste mycie rąk,
• utrzymywanie krótkich paznokci,
• częsta zmiana ręczników i pościeli,
• prasowanie bielizny i pościeli gorącym żelazkiem,
• dokładne sprzątanie mieszkania,
• codzienna zmiana bielizny,
• dokładne mycie warzyw i owoców,
• ograniczenie spożywania słodyczy (glukoza stanowi pożywkę dla owsików),
• codzienny prysznic.

Powikłania owsicy

Zakażenie owsikami może nieść za sobą konsekwencje zdrowotne. Należą tutaj, np.: zapalenie wyrostka robaczkowego, stany zapalne skóry, zapalenie jelita grubego. U dziewczynek i kobiet może dodatkowo wywołać zapalenie w obrębie narządów płciowych i cewki moczowej. Niekiedy organizm odbiera obecność owsików jako alergenów, wywołując tym samym objawy podobne do uczulenia. Warto na to zwrócić uwagę przy wywiadzie z pacjentem.

Źródła:

• W. Janiec „Farmakodynamika. Podręcznik dla studentów farmacji”, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2014.
• E. Mutschler „Farmakologia i toksykologia” MedParm Polska, Wrocław 2014.
• B. Filipek „Opieka farmaceutyczna w samoleczeniu wybranych chorób”, MedPharm Polska, Wrocław 2012.
• o. G. Sroka „Poradnik ziołowy”, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1986.
• o. A. Klimuszko „Wróćmy do ziół leczniczych”, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2021.
• Charakterystyka Produktów Leczniczych: Zentel, Vermox, Pyrantelum Medana.
• R. Kadłubowski, A. Kurnatowska „Zarys parazytologii lekarskiej. Podręcznik dla studentów”, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1999.
• Ulotka informacyjna Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Grajewie (https://www.gov.pl/web/psse-grajewo/owsiki-ludzkie).

PRZECZYTAJ TAKŻE: Choroby pasożytnicze u dzieci: jak wyeliminować najczęstsze błędy w postępowaniu?