Strategia rozwoju polskiej neurologii zakłada inwestycje w czterech kluczowych obszarach

Już dzisiaj choroby neurologiczne znajdują się na liście dziesięciu największych problemów zdrowotnych w Polsce, mierzonych różnymi wskaźnikami. Na przykład wśród kluczowych problemów identyfikowanych wskaźnikiem DALY (ang. disability adjusted life-years), czyli lat życia skorygowanych niesprawnością, znajdują się udary mózgu i bóle dolnego odcinka kręgosłupa. Warto jednak spojrzeć również na inne choroby wymienione w tym zestawieniu, np. upadki, które są często następstwem chorób układu nerwowego, lub zaburzenia związane z piciem alkoholu, generujące liczne powikłania neurologiczne.

Z kolei według wskaźnika YLD (ang. years lived with disability), czyli lat życia z obniżoną sprawnością, na czele listy są bóle kręgosłupa, piątą pozycję zajmują zespoły bólów głowy, a siódmą — urazy w zdarzeniach drogowych, które wywołują bardzo liczne następstwa neurologiczne. Tam też pojawiają się upadki oraz zaburzenia związane z alkoholem. Warto jeszcze wspomnieć, że drugą pozycję wśród najczęstszych przyczyn zgonu stanowią udary mózgu, a czwartą — choroba Alzheimera i inne choroby otępienne.

Neurologia jako priorytet zdrowotny państwa

Patrząc na powyższe dane, wiemy, że przed nami ogromne wyzwanie w zabezpieczeniu potrzeb chorych, których będzie systematycznie przybywać. Co więcej, wiele chorób neurologicznych to choroby przewlekłe, mobilizujące system opieki zdrowotnej do aktywności w bardzo długim okresie. Pacjentów z chorobami neurologicznymi jest w Polsce ponad 5 mln. To populacja, która — zgodnie z danymi z 2018 r. — generuje ponad 2,5 mld złotych wydatków związanych z opieką zdrowotną, ponoszonych tylko przez NFZ. Do tego należałoby dodać koszty z tytułu leczenia udarów mózgu (ok. 1 mld złotych) oraz rzadkich chorób neurologicznych. Tak więc z czysto statystycznego punktu widzenia neurologia to bardzo istotny obszar, który powinien znajdować się wśród priorytetów polityki zdrowotnej państwa.

Dane międzynarodowe jednoznacznie wskazują, że choroby mózgu (do których poza chorobami neurologicznymi zalicza się także choroby psychiczne) charakteryzuje bardzo duże obciążenie rodziny i opiekunów w opiece nad pacjentami, a co za tym idzie gigantyczne koszty społeczne i pośrednie. To różni je od chorób onkologicznych czy kardiologicznych, na których od dawna skupiają swą uwagę regulator i realizatorzy polityki zdrowotnej.

Jak zoptymalizować opiekę nad pacjentami neurologicznymi

Problemy pacjentów neurologicznych są podnoszone zarówno w rekomendacjach Światowej Organizacji Zdrowia, Europejskiej Rady Mózgu, jak i Europejskiej Akademii Neurologicznej. Organizacje te apelują do rządów państw członkowskich, aby jak najszybciej podjęły działania, które zapewnią równość w zdrowiu oraz poprawią jakość w obszarze prewencji, jak również diagnostyki, leczenia i opieki nad tą grupą pacjentów. Najwyższy czas podejść kompleksowo i wszechstronnie do optymalizacji opieki neurologicznej w Polsce.

Jakie działania mają temu służyć? Zgodnie z postulatem środowiska neurologów w Polsce, przede wszystkim należy przyjąć, że neurologia jest priorytetem w polityce zdrowotnej państwa. Może to symbol, ale jednak od tego zależy skuteczność i tempo wdrażania zmian, ponieważ każdy system opieki zdrowotnej ma ograniczone zasoby i możliwości, w związku z czym w sposób naturalny koncentruje się na działaniach, które uznaje się za najważniejsze.

Stąd wielki apel, aby neurologię potraktować jako dziedzinę priorytetową i w konsekwencji wypracować dla niej narodową strategię rozwoju. Jej założenia zostały przedstawione przez środowisko Polskiego Towarzystwa Neurologicznego przy udziale Instytutu Zarządzania w Ochronie Zdrowia Uczelni Łazarskiego w raporcie „Stan polskiej neurologii i kierunki jej rozwoju w perspektywie do 2030 roku”.

Cele opieki neurologicznej: skuteczność, bezpieczeństwo i kompleksowość

Zgodnie z założeniami wskazanymi w raporcie, opieka neurologiczna powinna być zorientowana na bardzo konkretne wartości i cele. Fundamentem nowej jakości powinny być jasno zdefiniowane standardy diagnostyki i leczenia, które zwiększą gwarancję, że świadczenia realizowane na rzecz pacjenta ubezpieczonego w systemie publicznym będą porównywalne w całym kraju i zgodne z aktualną wiedzą medyczną. Profesjonalna opieka powinna być skuteczna i bezpieczna, ale też kompleksowa i skoordynowana. Oznacza to, że ścieżka pacjenta od pierwszych objawów choroby do opieki długoterminowej czy paliatywnej musi być znacznie lepiej zorganizowana. To z kolei poprawi w przyszłości efektywność wykorzystywanych zasobów, zarówno ludzkich i infrastrukturalnych, jak i finansowych.

Należy przy tym stworzyć zdecydowanie bardziej przyjazne warunki pracy dla personelu medycznego, który widzi rozwój swojej kariery w obszarze neurologii. Dzisiaj zainteresowanie neurologią wśród adeptów medycyny nie jest zadowalające, co nie napawa optymizmem w kontekście realizacji założeń strategii, do czego niezbędne są kadry medyczne. Należy zastanowić się, jak zwiększyć atrakcyjność tej specjalizacji wśród młodych lekarzy, bo tylko to da szanse, aby obecne i przyszłe potrzeby pacjentów były odpowiednio zabezpieczone. W strategii założono, że wszystkie działania, które będą podejmowane na poziomie państwa, powinny być zorientowane na cztery kluczowe obszary: inwestycje w poprawę organizacji opieki, inwestycje w kadry, inwestycje w innowacyjne technologie, a także inwestycje w edukację i profilaktykę oraz jakość życia pacjentów neurologicznych.

Podstawa to krajowa sieć neurologiczna

W pierwszym obszarze kluczowa jest koncepcja krajowej sieci neurologicznej, budowana na wzorze krajowej sieci onkologicznej czy też krajowej sieci kardiologicznej. Ograniczone zasoby kadrowe sprawiają, że należy rozważyć skoncentrowanie opieki nad pacjentami na mniejszej liczbie ośrodków, które jednak będą bardziej wyspecjalizowane, kompleksowe i zagwarantują najlepszą jakość usług. Na początek ma to dotyczyć centrów dedykowanych sześciu kluczowym chorobom neurologicznym: udarom mózgu, stwardnieniu rozsianemu, chorobie Parkinsona, chorobie Alzheimera i innym otępieniom, padaczce i migrenom. Najwięcej do zrobienia jest w obszarze choroby Alzheimera, gdzie poziom zaawansowania efektywnych, sprawnych rozwiązań jest bardzo niski. Organizacja opieki nad tą grupą pacjentów jest wielkim wyzwaniem zarówno dla systemu opieki zdrowotnej, jak i pomocy społecznej, które muszą zostać zintegrowane na rzecz wsparcia pacjenta i jego opiekunów.

Założenie jest takie, że w każdym województwie ma powstać centrum kompleksowej diagnostyki i leczenia danej jednostki chorobowej, które będzie pełniło rolę koordynatora regionalnego. Zintegruje zatem wokół siebie ośrodki niższego poziomu referencyjności, których podstawową jednostką będą specjalistyczne poradnie dedykowane kluczowym schorzeniom. Do nich mają być kierowani pacjenci z ogólnych poradni neurologicznych w celu pogłębionej diagnostyki, zweryfikowania rozpoznania, stworzenia optymalnego planu leczenia.

W koncepcji tej ogromny nacisk jest położony na ambulatoryzację opieki, co wpisuje się w kierunek reformy polskiego systemu ochrony zdrowia. Ostatecznie, w zależności od choroby i stadium jej zaawansowania, pacjent będzie z większą lub mniejszą intensywnością prowadzony przez poradnię specjalistyczną dedykowaną danej jednostce chorobowej. W niektórych przypadkach natomiast wróci do ogólnej poradni neurologicznej bądź nawet pod opiekę lekarza rodzinnego, który będzie nadzorował ustalony plan leczenia.

Model oparty na wynikach leczenia

Warto podkreślić, że cały system powinien być zorientowany nie na zarządzanie poszczególnymi placówkami opieki zdrowotnej, ale na zarządzanie chorobami. W myśl koncepcji value based healthcare, na której oparto kierunki zmian w polskiej neurologii, miarą sukcesu będzie czas od pierwszych objawów do postawienia rozpoznania i rozpoczęcia terapii. To modelowanie jest podporządkowane wynikom leczenia, które chcemy osiągnąć.

Ważnym aspektem w koncepcji zarządzania chorobą jest wzmocnienie kształcenia kadr neurologicznych oraz wprowadzenie systemu certyfikacji umiejętności neurologicznych. Zjawisko obserwowane wcześniej np. w chirurgii onkologicznej, która przekształca się w chirurgię narządową, widoczne jest także w neurologii. Obecnie coraz więcej neurologów specjalizuje się w konkretnych jednostkach chorobowych. Jest to wymuszone dynamicznym postępem technologicznym, który przynosi nowe rozwiązania diagnostyczne i terapeutyczne. Ich stosowanie wymaga wysokich kwalifikacji i nieustannego uczenia się.

Stąd rekomendacja, aby potwierdzać węższe kompetencje tzw. certyfikatami umiejętności, wydawanymi przez PTN, które będą jednym z kryteriów uznania danego ośrodka za centrum kompetencji, czyli kompleksowej diagnostyki i leczenia danej choroby. Działania rekomendowane w obszarze zasobów ludzkich koncentrują się nie tylko na rozwoju ilościowym i jakościowym kadr neurologicznych, ale także na zwiększaniu udziału specjalistów innych dziedzin oraz pracowników zawodów medycznych i okołomedycznych, których zaangażowanie jest niezbędne dla osiągnięcia najlepszych wyników leczenia i opieki. Istotą postępowania w chorobach neurologicznych jest konieczność zaangażowania interdyscyplinarnego zespołu i stworzenia kultury pracy zespołowej.

PRZECZYTAJ TAKŻE: Prof. Konrad Rejdak: cały świat zmierza w kierunku referencyjności świadczeń zdrowotnych

Prof. Halina Sienkiewicz-Jarosz: choroby mózgu powinny stać się priorytetem zdrowotnym państwa