Aby zrozumieć, w jakim celu wykonuje się szczepienia przeciwko HPV, konieczne jest sięgnięcie do epidemiologii biologii nowotworów. Jest to grupa ponad 100 schorzeń, z których część może występować powszechnie w populacji, a część niezwykle rzadko. W ciągu ostatnich 30 lat odnotowaliśmy dwukrotny wzrost liczby zachorowań na nowotwory. Choroby nowotworowe stały się drugą co do częstości przyczyną zgonów na świecie. Głównym czynnikiem powodującym obserwowany wzrost zachorowań jest wydłużony czas życia ludzi, ale kolejnymi, także bardzo istotnymi, zanieczyszczenie środowiska naturalnego oraz zwiększające się rozprzestrzenienie wirusów onkogennych. Rozwój nauki, a przede wszystkim medycyny, wpływa na to, że dziś coraz więcej wiemy o nowotworach, w tym o mechanizmach ich powstawania. Jednym z czynników odpowiadających za ich występowanie są rakotwórcze wirusy, a najważniejszym spośród nich wszystkich jest właśnie HPV.

HPV jest wirusem onkogennym, jego łagodniejsze odmiany powodują powstawanie brodawek stóp czy rąk, także kłykcin kończystych. Miejscowa zmiana powstała w wyniku zakażenia wirusem HPV może być zlokalizowana na błonach śluzowych, w tym na narządach płciowych, ale również w górnych drogach oddechowych, w gardle i krtani. Wirus ten sprawia, że komórki nim zarażone tworzące opisaną zmianę przednowotworową stają się nieśmiertelne i mnożą się bez ograniczeń. Posiada on także odpowiednie geny, które w zakażanych komórkach wyłączają apoptozę – programowaną śmierć komórki, przez co staje się ona nieśmiertelna. Nieśmiertelne, stale mnożące się poza kontrolą komórki, to właściwie definicja nowotworu.

Odpowiadając na pytanie, dlaczego szczepienie przeciwko HPV jest tak ważne, można powiedzieć, że szczepionka przeciw HPV jest jednocześnie szczepionką przeciwnowotworową. Od wielu lat naukowcy skupiają się na znalezieniu lekarstwa na raka, dla wielu z nich stało się ono świętym Graalem. Tymczasem na świecie już od kilku lat jest dostępna bezpieczna szczepionka na raka. Dlaczego więc wciąż tak mało z nas się nią szczepi?

W 2008 r. niemiecki lekarz Harald zur Hausen wykazał, że raka szyjki macicy wywołuje wirus brodawczaka ludzkiego, za co otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny. Dzięki temu odkryciu możliwe stało się opracowanie szczepionki zmniejszającej ryzyko zachorowania na ten nowotwór, jeden z najczęstszych nowotworów złośliwych u kobiet. Dziś wiemy, że szczepionka przeciwko HPV jest w stanie ograniczyć nawet o 10 proc. zachorowania na nowotwory w całej populacji i to nie tylko te dotyczące kobiet, ale także mężczyzn.

Czy w przypadku szczepień przeciwko HPV należy dążyć do uzyskania odporności stadnej? Dlaczego jest to ważne?

Oczywiście, osiągnięcie odporności populacyjnej, czyli stadnej powinno być naszym celem. Czy jednak szczepienie samych dziewcząt pozwoli na uzyskanie odporności populacyjnej? Niestety nie. Jeszcze kilka lat temu zakażenie HPV kojarzyliśmy jedynie z chorobami kobiet, ponieważ odpowiada ono za praktycznie wszystkie raki szyjki macicy i ok. połowy raków sromu i pochwy. Okazuje się jednak, że zakażenie HPV może być także przyczyną nowotworów u mężczyzn, bowiem odpowiada ono za ok. 85 proc. nowotworów odbytu, 50 proc. nowotworów prącia, i co najważniejsze 20-50 proc. nowotworów krtani czy gardła. Są to choroby rzadziej występujące niż w te dotyczące kobiet, ale w ostatnich latach stają się coraz częstsze.

Rozprzestrzenianie się HPV w populacji męskiej jest związane z pewnymi zmianami kulturowymi, w zachowań seksualnych. Myśląc o naszych pacjentach, musimy pamiętać, że obecnie wielu z nich dużo wcześniej, niż to kiedyś bywało, rozpoczęło życie seksualne, miało także większą liczbę partnerów, co ma ogromny wpływ na ryzyko zakażenia HPV.

11 stycznia 2021 r. w czasopiśmie „Cancer” (https://doi.org/10.1002/cncr.33346) opublikowano wyniki badania, którego autorami są Virginia Drake z Johns Hopkins University i jej współ- pracownicy. Dotyczyło ono raka jamy ustnej i gardła wywołanego przez wirusa brodawczaka ludzkiego. Wyniki tego badania wykazały, że posiadanie więcej niż 10 wcześniejszych partnerów seksualnych, z kontaktem z jamą ustną wiąże się z 4,3 razy większym ryzykiem rozwoju raka jamy ustnej i gardła związanego z HPV. Ponadto zdaniem autorów publikacji, uprawianie seksu oralnego w młodszym wieku i z większą liczbą partnerów w krótszym okresie zwiększa niebezpieczeństwo rozwoju raka gardła i jamy ustnej związanych z HPV.

W Stanach Zjednoczonych, gdzie istnieje znacznie lepszy dostęp do profilaktyki przeciw zakażeniom HPV, wykonuje się także testy genetyczne, pozwalające na potwierdzenie zakażenia wirusem HPV u osób, u których nie wystąpiły jeszcze jego objawy. Już dziś obserwuje się znaczny przyrost liczby zachorowań na raka gardła i krtani. Co więcej, badacze podają, że nowotwory głowy i szyi będą diagnozowane częściej niż rak szyjki macicy.

Wydaje się zatem, że także w Polsce, w związku z wspomnianymi zmianami kulturowymi, zakażenie HPV będzie się rozprzestrzeniać coraz szybciej i stanie się główną przyczyną takich nowotworów, jak rak gardła czy krtani u obu płci. Chcąc zabezpieczyć naszych pacjentów przed zachorowaniem na raka wywołanego tym wirusem, trzeba propagować powszechne szczepienia, jak też warto zwracać uwagę na konieczność promocji zdrowia związanej z zachowaniami seksualnymi. Dziś trzeba przypominać pacjentom, że seks może wiązać się nie tylko z niechcianą ciążą, ale także z zakażeniem rozmaitymi wirusami, także HPV, który może być przyczyną raka.

Jaki powinien być poziom zaszczepienia populacji, aby uzyskać poprawę wskaźników zachorowania i śmiertelności z powodu nowotworów zależnych od zakażenia HPV?

W przypadku wirusów rozprzestrzeniających się tak szybko jak HPV celem jest osiągnięcie jak najlepszej odporności populacyjnej. Możemy szacować, że w przypadku HPV odporność ta powinna wynosi około 90 proc populacji dorosłej. Jak wspominałem, szczepienia przeciw HPV muszą objąć zarówno dziewczynki, jak i chłopców, bo także oni są wektorami zakażenia i mogą w przyszłościrozwinąć choroby nowotworowe bezpośrednio związane z HPV.

Czy są kraje, którym udało się wyeliminować choroby nowotworowe zależne od zakażenia HPV?

Przykładem takiego kraju jest Australia. Już w 1991 r. zdecydowano się tam na wprowadzenie programu badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy. Dzięki temu udało się obniżyć częstości nowych zachorowań na raka szyjki macicy w grupie kobiet powyżej 25. roku życia. Następnie w 2017 r. badania przesiewowe w kierunku zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego powtarzano co 5 lat w grupie kobiet starszych, w wieku 25-69 lat. Australia jako pierwszy kraj na świecie zdecydowała się na wprowadzenie powszechnych, bezpłatnych szczepień dziewcząt przeciw HPV w 2007 r., które w 2013 r. rozszerzono także na chłopców. Dziś w Australii rejestruje się 7 przypadków zachorowania na raka szyjki macicy na 100 tys. kobiet, można zatem powiedzieć, że nowotwór ten stał się w Australii chorobą rzadką.

Ministerstwo Zdrowia mówi o refundacji aptecznej jako o rozważanej formie finansowania szczepień przeciw HPV w Polsce.

W moim przekonaniu taka forma finansowania jest rozwiązaniem połowicznym. Szczepionki przeciw HPV są efektem nowoczesnej, a zatem drogiej technologii, dla wielu Polaków koszt takiej szczepionki nawet w refundacji 50 proc. będzie wciąż zbyt dużą barierą finansową. Chcąc osiągnąć zadowalającą odporność populacyjną, potrzebne jest rozwiązanie, które pozwoli zaszczepić wszystkich Polaków w objętej szczepieniami przeciw HPV grupie wiekowej, a nie będzie znów rozwiązaniem dla wybranych.

Tworząc program szczepień, należy także doprowadzić do maksymalnego skrócenia ścieżki pacjenta. Zakładając wprowadzenie refundacji aptecznej, znów przyjdzie nam się mierzyć z sytuacją, w której pacjent musi zapisać się do lekarza, aby dostać receptę, następnie pójść z nią do apteki, by wykupić szczepionkę i ponownie wrócić do lekarza, aby ją otrzymać. Taka ścieżka jest niepotrzebnie zbyt długa i spowoduje, że część pacjentów z różnych przyczyn „zaginie” na którymś z jej etapów, a w efekcie nie otrzyma szczepienia. System znany z obecnie prowadzonej akcji szczepień przeciw COVID-19, sprawdza się o wiele lepiej. Pozostawia także odpowiedzialność za transport i przechowywanie szczepionki na placówce medycznej, co poprawia bezpieczeństwo tej procedury.

PRZECZYTAJ TAKŻE: Prof. Jarosław Pinkas: Szczepienie przeciw HPV powinno być w kalendarzu szczepień obowiązkowych [OPINIA]