Każda krzywda odciska się piętnem

Drugim okresem szczególnej podatności mózgu na traumę jest okres wczesnej adolescencji. Do 7. roku życia przybywa neuronów, a w okresie między 7. a 13. rokiem życia tracimy ok. 30 proc. z nich. Uważa się, że giną te, które nie pracują, eliminowane przez naturę jako mniej przydatne. To dlatego pewne cechy widoczne u małego dziecka znikają u adolescenta. Pięcio- czy sześciolatkowi wystarczy dać kartkę papieru i kredki, a będzie z zapałem rysował, dając spokój rodzicom. Ten talent kompletnie znika u większości adolescentów, z wyjątkiem dzieci z rodzin artystycznych. Pobudzane przez rodziców do rysowania, ich neurony odpowiadające za umiejętności plastyczne mają szansę przeżycia.

Młodzi adolescenci są też często narażeni na traumę wynikającą z nieprawidłowych relacji międzypokoleniowych czy np. z rodzeństwem (stosunki Kaina i Abla są przykładem takiej traumy?). Okres późnej adolescencji, w którym układ limbiczny rozwija się szybciej od pełniącej funkcję hamulca kory mózgowej, odznacza się dużym natężeniem zachowań ryzykownych — kora przedczołowa, odpowiedzialna za podejmowanie decyzji, dogania rozwój mózgu dopiero w trzeciej dekadzie życia.
Ze względów etycznych, w badaniach nad wpływem traumy dziecięcej na rozwój mózgu korzysta się z opracowań epidemiologicznych czy z badań na szczurach, czasem na małpach. Wiemy np., że samotnie chowane szympansiątka nie potrafią rozpoznawać się w lustrze, podczas gdy szympansy hodowane w normalnych szympansich rodzinach w wieku 4 lat wiedzą, że w lustrze znajduje się ich własne odbicie. Dzięki analizom i badaniom, m.in. nad wpływem surowego wychowania rodzinnego na zwiększenie problemów psychologicznych u dzieci, wiemy, że trauma w okresie dziecięcym jest szkodliwa dla ich rozwoju poznawczego, emocjonalnego i behawioralnego. Wiele zdarzeń, pozornie bez znaczenia, dziecko może odbierać jako traumatyczne, np. straszenie („Przyjdzie Cygan i wsadzi cię do wora” — to również źródło utrwalonych uprzedzeń rasowych) czy wyśmiewanie.

Nie każda trauma (np. rówieśnicza trauma szkolna) jest odbierana w taki sam sposób. Jedne dzieci sobie z nią radzą, inne nie. Skutków traumy nie można przewidzieć, ale różne krzywdzące doświadczenia dzieci powodują ten sam efekt końcowy: kłopoty z adaptacją społeczną, behawioralną, emocjonalną, poznawczą, czasami prowadzą do psychopatologii. Potwierdzają to badania nad zmianami w mózgu dorosłych maltretowanych w dzieciństwie, wykazujących anomalie behawioralne.

Trauma dziecięca może być spowodowana zdarzeniem fizycznym, doznaniem poważnego urazu ciała (zmiany padaczkowe po urazowym uszkodzeniu mózgu), np. na skutek wypadku (noworodek spada z łóżeczka) lub aktywności dziecka (rolki, rower) albo mieć kontekst emocjonalny. Ta psychologiczna trauma wynika z maltretowania w rodzinie, zwłaszcza wtedy, kiedy dziecko jest bite przez rodziców czy opiekunów. Z danych ze Stanów Zjednoczonych sprzed 8 laty wynika, że dzieci maltretowane stanowią 1 proc. populacji dziecięcej: 750 tys. dzieci, w tym 1700 przypadków śmiertelnych. Większość ofiar miała 4-7 lat, nieco więcej było dziewczynek niż chłopców i znacznie więcej dzieci białych niż czarnych, co kulturowo i etnicznie wskazywałoby na rolę surowego rygoru wychowawczego.

Zaniedbanie pozostawia negatywne emocje

Wielką traumę psychologiczną u dziecka powoduje brak zainteresowania ze strony opiekunów. Dziecko jest bezsilne wobec przytłaczającego je strachu bądź pobudzenia, nie ma żadnych możliwości stawienia im czoła. Szybko wytwarza się u niego podejrzliwość w stosunku do świata, brak zaufania do ludzi. Molestowanie psychiczne uszkadza potencjał psychologiczny i stabilność emocjonalną dziecka, prowadzi do zmian poznawczych, a w ślad za tym do opóźnionego rozwoju, zachowań ekstremalnych, nadużywania substancji psychoaktywnych, zachowań ryzykownych (sporo niezamierzonych ciąż wśród dziewczynek poddanych maltretowaniu), do depresji i prób samobójczych.

Prawie 80 proc. traum wynika z zaniedbania, pozostałe 20 proc. stanowią trauma seksualna, przemoc psychologiczna i fizyczna. Wykorzystywanie seksualne i przemoc fizyczna są ogólnie potępiane, zaniedbanie zaś — najczęstsza forma traumy dziecięcej — na ogół nie. Zwrócenie uwagi na molestowanie seksualne dzieci przyniosło w ciągu ostatnich 15 lat około 50-procentowy spadek liczby dzieci wykorzystanych seksualnie i poddawanych przemocy fizycznej. Ale też nie istnieje zespół dziecięcego skrzywdzenia seksualnego czy określonych szkodliwych reakcji psychologicznych i nie każde dziecko wykorzystane seksualnie rozwija potem problemy psychologiczne (przesadna interwencja nasila traumę psychologiczną i może przynieść więcej szkód niż pożytku).

Ślady w mózgu

Poza analizą danych pochodzących z obserwacji epidemiologicznych, dowodów na istnienie zmian w działaniu mózgu dzieci, które przeżywały traumę lub były zaniedbywane, dostarcza neurobiologia. Prowadzono badania wśród 15-letnich chłopców, których podzielono na 40-osobowe grupy chłopców maltretowanych i niemaltretowanych. U dzieci maltretowanych stwierdzono powiększenie komór mózgowych, zmniejszenie spoidła wielkiego oraz całkowitej objętości mózgu. W im wcześniejszym wieku trauma się zaczęła i im dłużej trwała, tym zmiany były większe. W EEG obserwowano głównie zmiany w lewostronnej korze czołowej spoidła, co zapewne odpowiada za zmiany w funkcjach poznawczych. Transformacje w korze, zmiany wielkości hipokampa i wielkości zespołu jąder migdałowatych mogą wpływać na nastrój i na pamięć.

U osób z wczesnymi doświadczeniami traumatycznymi (w porównaniu z osobami bez nich) stwierdzono silniejszą aktywację prawostronną podczas przypominania sobie traumatycznych epizodów z dzieciństwa. U dziewczynek z historią wykorzystania seksualnego w okresie wczesnej adolescencji obserwowano zaburzenia funkcjonowania osi przysadka-nadnercza. Dziewczynki miały większą skłonność do myśli samobójczych, częściej też podejmowały takie próby.

W badaniu biochemicznym u osób traumatyzowanych w dzieciństwie obniżone są odpowiedzi na CRH (co jest typowe dla reakcji stresowej). Badano objętość hipokampa u 17 osób, które podlegały traumie, w porównaniu z grupą kontrolną (osoby jak najlepiej dopasowane pod względem wieku, płci i rasy) — w większości wypadków wykazano silne zmniejszenie objętości hipokampa. Okazało się, że u osób molestowanych w dzieciństwie kora mózgowa jest cieńsza w obrębie płatów skroniowego i czołowego.

W efekcie traumy wynikającej z zaniedbania, z deprywacji dochodzi do poważnych uszkodzeń mózgu z powodu deficytów rozwojowych. Dzieci chowane bez kontaktów społecznych nie potrafią ich nawiązać. W doświadczeniu przeprowadzonym w 1947 r. w Stanach Zjednoczonych podrzutki chowano bez jakichkolwiek emocjonalnych więzi z personelem. Spały w osobnych łóżeczkach, oddzielone od siebie kurtynkami, karmiono je i przewijano, ale bez przytulania. W wieku 13-14 lat i później nie potrafiły one nawiązać w ogóle kontaktów społecznych. Grupę kontrolną dla tych dzieci stanowiły dzieci urodzone w więzieniu, którymi matki opiekowały się przez kilka godzin w więziennym żłobku. Nie wykazały one potem nieprawidłowości w zachowaniu. Wskazuje to nie na kontekst środowiska, tylko brak interakcji społecznej (ilość opieki rodzicielskiej wpływa na rozwój dziecka: im jej więcej, tym dziecko inteligentniejsze).

Trauma w dzieciństwie może być zdarzeniem jednorazowym lub pojedynczym nawracającym (dziecko regularnie bite) albo też przybrać formę przetrwałą. Traumy seksualne i fizyczne są na ogół pojedynczymi przypadkami, czasem powtarzającymi się. Różne formy traumy mogą występować jednocześnie: dziecko jest zaniedbywane i bite. Zaniedbywanie i trauma emocjonalna to stałe zaburzenie relacji opiekuna z dzieckiem, utrwalone we wzorcu interakcji między krzywdzicielem a dzieckiem.
Walczyć powinno się z wszelkimi formami maltretowania, uruchamiają one bowiem mechanizmy biochemiczne prowadzące do zmian funkcjonalnych i anatomicznych, do zmian w objętości mózgu, objętości hipokampa. Zmiany takie stanowią neurobiologiczny dowód doświadczania traumy dziecięcej z powodu deprywacji opieki, maltretowania, krzywdzenia.

Tekst został oparty na wykładzie prof. Jerzego Vetulaniego nt. wpływu dziecięcej traumy na mózg, wygłoszonym podczas „Krakowskich doświadczeń z depresją” 2014.