Autorzy dokonali systematycznego przeglądu i metaregresji (połączenie metaanalizy i regresji liniowej) preprintów oraz recenzowanych prac, opublikowanych od 17 lipca do 2 grudnia 2021 r. Badano odporność po 4 rodzajach szczepionek:

• Pfizer/BioNTech — Comirnaty,
• Moderna — mRNA-1273,
• Janssen — Ad26.COV2-S,
• AstraZeneca — Vaxzevria.

Stopniowo zmniejszająca się ochrona po szczepieniu przeciw COVID-19

Ochrona przed zachorowaniem zmniejszyła się w ciągu 6 miesięcy po szczepieniu u wszystkich badanych o 21 proc. (95 proc. CI 13,9-29,8) i o 20,7 proc. (10,2-36,6) u osób powyżej 50. r.ż.

Efektywność szczepionek w odniesieniu do objawowej postaci COVID-19 zmniejszyła się o 24,9 proc. (95 proc. CI 13,4-41,6) w całej grupie i o 32,0 proc. (11,0-69,0) u ludzi ponad 50-letnich.

Efektywność szczepień w odniesieniu do ciężkiej postaci COVID-19 zmniejszyła się tylko o 10 proc. (95 proc. CI 6,1-15,4) w całej grupie i o 9,5 proc. (5,7-14,6) u osób powyżej 50. r.ż. Skuteczność ochrony przed ciężką formą choroby przekraczała 70 proc. u 81 proc. badanych po 6 miesiącach.

Dotyczyło to średniej dla wszystkich 4 badanych szczepionek, wśród których były 2 wektorowe i 2 mRNA. Dla szczepionek mRNA była ona jeszcze wyższa (≥80 proc.). Pewnym zaskoczeniem jest brak różnic w zmniejszaniu się odporności u ludzi ≥50 letnich, która nie odbiegała od średniej u wszystkich osób, niezależnie od wieku.

Spadek efektywności szczepień może być spowodowany m.in. zmniejszeniem odporności humoralnej (stężenie przeciwciał) i komórkowej, opartej głównie na limfocytach T (trudniejszej do badania) oraz nowymi wariantami wirusa. Ludzie zaszczepieni dość dawno mają więc mniejszą ochronę w stosunku do zaszczepionych przed kilkoma tygodniami. Dawka przypominająca szczepionki istotnie zwiększa stężenie przeciwciał i jest wskazana szczególnie u osób z grupy ryzyka ciężkiego przebiegu COVID-19.

Ograniczenia przeprowadzonej analizy dot. skuteczności szczepienia przeciwko COVID-19

Omawiany przegląd systematyczny Feikina i wsp. ma kilka ograniczeń, z których największym było uwzględnienie preprintów. Jest to wada wielu prac opublikowanych szczególnie w początkowej fazie infekcji COVID-19. Preprinty mogą być uzupełniane lub nawet zmieniane pod wpływem otrzymanych recenzji. Duża jest heterogenność włączonych badań, ale wszystkie, oprócz jednego, wykazywały zmniejszanie się odporności w ciągu pół roku po pełnym szczepieniu (bez dawki przypominającej).

Innym ograniczeniem była analiza efektywności tylko 4 szczepionek i to w kilku obszarach geograficznych, bez uwzględniania liczby infekcji poprzedzających szczepienia. Tylko 3 prace odnosiły się do efektywności szczepień u dzieci ≥12. r.ż., ale także wykazały zmniejszanie się skuteczności szczepień w czasie, podobnie jak u osób dorosłych. Analiza nie obejmuje też okresu ponad 6 miesięcy od pełnego zaszczepienia. Jednak najważniejszym ograniczeniem analizy jest nieuwzględnienie zakażenia wariantem Omikron.

Słabsza odpowiedź po zaszczepieniu 2. i 3. dawką na zakażenie wariantem Omikron

Do odporności poszczepiennej w stosunku do trzech wariantów SARS-CoV-2 odnosi się wstępne doniesienie z Wielkiej Brytanii, opublikowane jako list Wu i wsp. w „Lancecie” 19 lutego. Dotyczy ono badania przeciwciał skierowanych przeciwko wariantom Alfa, Delta i Omikron u zdrowych ludzi, którzy otrzymali dwie dawki szczepionki mRNA (Pfizer/BioNTech, BNT) lub wektorowej (Oxford — AstraZeneca). Byli to pracownicy University College London Hospitals i Francis Crick Institute w Londynie. Później, od września 2021 r., stosowano 3. dawkę szczepionką mRNA (BNT lub Moderny). Badano też wpływ dawki przypominającej na wytwarzanie neutralizujących przeciwciał w stosunku do Omikrona. Jest to część trwającego od stycznia 2021 r. badania Legacy, prowadzonego u zdrowych ochotników zatrudnionych ww. instytucjach.

Zbadano 364 osoby, od których pobrano 620 próbek surowicy na obecność neutralizujących przeciwciał przeciw wariantowi Omikron SARS-CoV-2. Po 2-6 tygodniach od przyjęcia dwóch dawek szczepionki BNT przeciwciała przeciw Omikronowi wytworzyło 83 proc. (166 ze 199 zaszczepionych). Mediana 50 proc. hamowania Omikrona wynosiła 122 (zakres kwartyli 46-173), czyli była 7 razy (6,3-7,4) mniejsza niż przeciwko wariantowi Alfa i 3 razy (2,8-3,3) mniejsza niż przeciwko wariantowi Delta. Po 12-16 tygodniach po dwóch dawkach szczepionki BNT tylko u 51 proc. badanych (69 ze 136) miało przeciwciała przeciwko Omikronowi, podczas gdy przeciwko wariantowi Alfa były one wykrywalne u 96 proc. (131 ze 136), a przeciwko wariantowi Delta u 97 proc. (132 ze 136).

Zanik przeciwciał przeciw Omikronowi po 10 tygodniach był znamienny statystycznie, ale tylko u 16 proc. zaszczepionych, którzy nie mieli objawów COVID-19, nie wykryto żadnych przeciwciał przeciwko Omikronowi (u 24 ze 147). Dużo więcej zaszczepionych utrzymywało znaczne stężenie przeciwciał przeciwko wariantom Alfa i Delta. Po 3 tygodniach od 3. dawki szczepionki było 4 razy (3,5-4,5) mniej przeciwciał przeciwko wariantowi Omikron niż przeciwko wariantowi Alfa i 2 razy mniej przeciwciał przeciwko wariantowi Delta.

Wnioski wysnute przez badaczy - dwie dawki to za mało, żeby chronić przed Omikronem

Autorzy uważają, że dwie dawki szczepionki były niewystarczające do wygenerowania dostatecznej ilości przeciwciał przeciw wariantowi Omikron. Dotyczyło to szczególnie szczepionki wektorowej. Zachorowanie na COVID-19 przez zaszczepionych skutkowało wytwarzaniem większej liczby przeciwciał w porównaniu z tymi, którzy nie przebyli COVID-19. Osoby, które otrzymały 3. dawkę szczepionki, wytwarzały znacznie więcej przeciwciał przeciwko wszystkim trzem wariantom wirusa, ale przeciwko wariantowi Omikron — podobnie jak po drugiej dawce szczepionki przeciwko wariantom Alfa i Delta.

Skuteczność przeciwciał monoklonalnych przeciwko wariantowi Omikron

Autorzy wykazali też, że przeciwko wariantowi Omikron nie działała kombinacja monoklonalnych przeciwciał (kasiriwimab i imdewimab), skuteczne natomiast jest przeciwciało monoklonalne — sotrowimab, które obecnie jest oceniane w dwóch badaniach klinicznych (RECOVERY i PANORAMIC). Jego skuteczność potwierdzono wcześniej u pacjentów ambulatoryjnych z COVID-19 (w czasie przewagi wariantu Delta), którzy mieli łagodną i umiarkowaną postać choroby i nie wymagali tlenu. Stosownie do sugestii Wu i wsp., do czasu zakończenia trwających badań warto rozważać stosowanie sotrowimabu także u chorych z cięższą postacią COVID-19, którzy wymagają tlenoterapii. Autorzy uważają też, że badanie miana przeciwciał może odzwierciedlać skuteczność szczepień w zmniejszaniu śmiertelności, aczkolwiek ważna jest też odporność komórkowa.

Piśmiennictwo:

1. Feikin D.R., Higdon M.M., Abu-Raddad L.J. i wsp.: Duration of effectiveness of vaccines against SARS-CoV-2 infection and COVID-19 disease: results of a systematic review and meta-regression. Lancet 2022; published online Feb 21. https://doi.org/10.1016/ S0140-6736(22)00152-0;
2. Wu M., Wall E.C., Carr E.J. i wsp.: Three-dose vaccination elicits neutralising antibodies against omicron. Lancet 399, 715-717, Feb 19, 2022.