Benzodiazepiny (BDA) najczęściej są podawane w zaburzeniach figurujących w ICD-10 pod kodami F40-F48. Chodzi o zaburzenia nerwicowe, dysocjacyjne, adaptacyjne, w początkowych, ostrych fazach zaburzeń lękowych (fobie, napady lęku panicznego) w celu uspokojenia sytuacji, umożliwienia wprowadzenia innych środków czy psychoterapii albo w stanach nagłych (np. napad drgawkowy). Miorelaksacyjne działanie BDA wykorzystuje się w stanach wzmożonego napięcia mięśniowego (spastycznych).

Zastosowanie benzodiazepin

W monoterapii BDA są używane do krótkotrwałego leczenia zaburzeń lękowych, ewentualnie bezsenności przygodnej. W leczeniu skojarzonym wykorzystuje się cztery ich zastosowania kliniczne: anksjolityczne (łagodzące lęk), nasenne (w bezsenności przygodnej), przeciwpadaczkowe (np. w małych napadach), miorelaksacyjne (głównie w stanach spastycznych). W leczeniu skojarzonym w psychiatrii BDA często są stosowane w łagodzeniu objawów niepożądanych neuroleptyków (drżenie czy sztywność mięśniowa).

Niewiele leków może konkurować z BDA pod względem efektywności, szybkości działania czy braku działań toksycznych przy krótkotrwałym podawaniu. Ich fenomen polega na niemal natychmiastowej uldze w znoszeniu głównych objawów: lęku, napięcia, obaw, uczucia osaczenia itd. Dlatego też pacjenci wolą je od innych leków przynoszących efekt po dłuższym czasie, często też postrzegają BDA jako działające lekko euforyzująco.

Uwaga na uzależnienie od benzodiazepin

Benzodiazepiny wykazują jednak cechy tolerancji: wymagają zwiększania dawki w celu uzyskania tego samego efektu. Ponadto występuje tzw. tolerancja krzyżowa: jeśli pacjent przyjmuje np. diazepam i zwiększa jego dawkę, a lekarz zmieni lek np. na oksazepam, to tolerancja na niego też się przeniesie i jego dawka też musi być większa.

Kłopot z tym, że benzodiazepiny, niekiedy traktowane jak lek na całe zło – do uspokojenia, zaśnięcia, zyskania dystansu do rzeczywistości – niestety, bardzo uzależniają. Dlatego nie powinno się ich stosować długo i w dużych dawkach, a tym bardziej u osób skłonnych do uzależnień. Absolutnie nie powinny dostawać leków z tej grupy osoby uzależnione od alkoholu czy pacjenci z osobowością bierno-zależną, rozwiązujący problemy życiowe za pomocą tabletki. U nich ryzyko uzależnienia jest duże, natomiast jego leczenie wyjątkowo trudne, wielomiesięczne i wymagające samozaparcia. Odstawienie bowiem leku z grupy BDA powoduje u pacjenta niepokój, lęk, kołatanie serca, drżenie rąk, fatalne samopoczucie… A po zażyciu tej „małej, białej tabletki” wszystkie te objawy ustępują.

Kryteria doboru benzodiazepin zależne od efektu terapeutycznego

Funkcjonuje wiele rodzajów BDA, różniących się siłą i długotrwałością działania, szybkością metabolizowania. Najważniejszym kryterium ich doboru przez lekarza jest okres półtrwania oraz profil działania klinicznego, wpływające na pożądany efekt terapeutyczny. Jedne leki działają bowiem wybitnie nasennie (np. estazolam, nitrazepam czy flunitrazepam), inne miorelaksacyjnie (np. temazepam), jeszcze inne podnoszą próg drgawkowy (klonazepam). Przeciwlękowo działają medazepam, prazepam, alprazolam, zaś w miarę uniwersalnie: oksazepam czy diazepam.

Są BDA działające krótko, średnio długo i długo. Przy czym chodzi nie tylko o działanie substancji czynnej, ale też metabolitu. Część leków jest metabolizowana do nordiazepamu. I nawet jeśli pacjenci nie biorą leku długo działającego, tylko krótko działający, to metabolit jest ten sam. Zasadniczo leki krótko działające są lepsze, ponieważ ich działanie trwa zaledwie kilka godzin i nie dają nieszczęsnego efektu „hang-over”, gdy następnego dnia pacjent czuje się „zamulony”, z trudem się porusza, wolno myśli.

Lekarze chętniej sięgają po BDA długo działające, ponieważ nie wymagają one częstego stosowania, które wyrabia u pacjenta nawyk: na kłopoty – tabletka. Krótko działający lek pacjent musi brać co najmniej 3-4 razy dziennie, długo działający – tylko raz. O wyborze leku decyduje też tolerancja, indywidualna reakcja pacjenta na dany lek, czyli bezpieczeństwo stosowania, brak objawów niepożądanych. 

Tekst oparty jest na doświadczeniach klinicznych prof. Marka Jaremy, kierownika III Kliniki Psychiatrycznej Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie.

Podział kliniczny benzodiazepin (dotyczy czasu działania leku)

Wyróżnia się BDA o długim (ponad 24 h), średnim i krótkim (poniżej 5 h) czasie działania. Podział ten nie jest zupełnie jednoznaczny ze względu na to, że przy niektórych substancjach należy uwzględnić także czas działania aktywnego metabolitu. Czas działania (a właściwie czas półtrwania) leków warunkuje część ich zastosowań.

Benzodiazepiny krótko działające

 

Benzodiazepiny średnio długo działające

 

Benzodiazepiny długo działające

Źródło: Bilikiewicz A., Pużyński S., Wciórka J., Rybakowski J.: Psychiatria. T. 3 Wrocław: Urban&partner, 2003, s. 146