Odsetek dzieci otyłych zwiększył się dramatycznie. W poradni metabolicznej przyjmujemy coraz więcej małych pacjentów z nadwagą i otyłością. W wielu przypadkach rozpoznajemy zespół metaboliczny, stłuszczenie wątroby, insulinooporność. Takie powikłania stwierdzamy już u 8-letnich pacjentów!

Tak wczesne pojawienie się otyłości to wina genów czy niewłaściwego stylu życia?

Najczęściej przyczyną jest nadmierna konsumpcja i nieprawidłowy tryb życia. Jedynie niewielką grupę stanowią pacjenci, u których masa ciała jest związana z chorobami genetycznymi, metabolicznymi lub niepożądanym działaniem leków. Oczywiście, czynniki genetyczne też odgrywają pewną rolę, jednak dominują środowiskowe. Ogromny wpływ na zwiększoną częstość występowania otyłości mają wszechobecne reklamy słodyczy, słodzonych napojów, chipsów.

Jakie są rokowania u małego dziecka z otyłością, jeśli nikt nie skoryguje mu diety? Czy jest skazane na przyjmowanie leków?

U najmłodszych dzieci leki są raczej przeciwwskazane. Tylko w wyjątkowych sytuacjach stosujemy leczenie farmakologiczne. Większość leków dla dorosłych nie ma badań potwierdzających ich bezpieczeństwo i skuteczność u dzieci. Należy podkreślić, iż dzieci nie można intensywnie odchudzać. Nakłaniamy rodziców do wprowadzania zdrowego stylu życia, tłumaczymy powikłania, namawiamy do skorzystania z porad dietetyków i do wysiłku fizycznego. Zawsze staramy się wykluczyć inne przyczyny otyłości, aby nie przeoczyć chorób metabolicznych czy endokrynologicznych.

Co można zrobić, by zapobiec chorobom cywilizacyjnym u dzieci?

W ubiegłym roku ukazały się nowe wytyczne dotyczące żywienia niemowląt i byłoby bardzo dobrze, żeby wszyscy się z nimi zapoznali. Wytyczne są oparte na najnowszych wynikach badań, porządkują dotychczasowe schematy żywienia. Między innymi podkreślają, że dziecko ma zmienny apetyt i nie musi zawsze zjadać całej porcji, oczywiście w rozsądnych granicach. Istotne znacznie ma zalecenie ograniczenia przyjmowanych przez niemowlę soków owocowych i zastąpienie ich wodą, a także unikanie cukru i soli w diecie. 

Jeżeli przekonamy rodziców, dziadków, ciocie, że czekolada nie jest dobrym prezentem dla dziecka, że lepiej kupić mu książkę, to już będzie duży krok w kierunku zapobiegania otyłości.

 

O kim mowa

Dr hab. n. med. Elżbieta Jarocka--Cyrta, prof. nadzw. jest również kierownikiem Kliniki Pediatrii, Gastroenterologii i Żywienia w WSSD w Olsztynie.

 

 W ocenie onkologa

Byłoby przynajmniej 20 proc. mniej nowotworów, gdyby nie otyłość

 Prof. dr hab. n. med. Maciej Krzakowski, konsultant krajowy w dziedzinie Onkologii Klinicznej, kierownik Kliniki Nowotworów Płuca i Klatki Piersiowej Centrum Onkologii w Warszawie:

Otyłość jest drugą w kolejności najczęstszą przyczyną nowotworów, po narażeniu organizmu na działanie składników dymu tytoniowego. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem ocenia, że utrzymanie prawidłowego wskaźnika masy ciała pozwala uniknąć przynajmniej 20 proc. zachorowań na nowotwory.

Przyczynowe zależności między otyłością i nowotworami są odmienne w przypadku różnych nowotworów. Największe ryzyko dotyczy raka piersi u kobiet po menopauzie, raka trzonu macicy, raka jelita grubego, raka trzustki, raka przełyku i raka nerki. W raku piersi i raku trzonu macicy główną przyczyną jest hiperestrogenizm (estrogeny są wytwarzane, oprócz jajników, również w tkance tłuszczowej i stanowią jeden z najważniejszych czynników w powstawaniu obu wymienionych nowotworów). W przypadku raka wątroby i raka trzustki oraz innych nowotworów główną przyczyną jest nadmierne wytwarzanie insuliny, a szczególnie tzw. insulinopodobnego czynnika wzrostu, które oddziałują kancerogennie.

U wielu otyłych osób stwierdzane jest podwyższone stężenie niektórych cytokin prozapalnych, których nadmiar powoduje zwiększenie proliferacji komórek. Poza tym osoby otyłe często mają współistniejące zaburzenie mechanizmów immunologicznych, które w warunkach prawidłowych stanowią naturalną obronę organizmu, m.in. przed nowotworami.

Nadmiar kilogramów a choroby nowotworowe

W ostatnich latach przeprowadzono wiele badań analizujących zależność pomiędzy nadmierną wagą a zachorowaniem na nowotwór. Wyniki są jednoznaczne:

We wrześniu 2014 r. na łamach „The Lancet” ukazała się praca Bhaskarana i wsp., w której autorzy ocenili wpływ otyłości na 22 najczęściej diagnozowane nowotwory. Zbadano 5,24 mln mieszkańców Wielkiej Brytanii i Irlandii, u których wykryto 166 995 nowotworów. Wzrost wskaźnika masy ciała o 5 kg/m2 był liniowo związany ze wzrostem ryzyka zachorowania na nowotwór macicy (ryzyko względne – HR 1,62), pęcherza moczowego (1,31), nerek (1,25), wątroby (1,19), szyjki macicy (1,10), jelita grubego (1,10), tarczycy (1,09), białaczki szpikowej (1,09), jajnika (1,09) i raka piersi w wieku pomenopauzalnym (1,05). Autorzy tego opracowania podkreślają, że nawet 41 proc. nowotworów macicy i ponad 10 proc. nowotworów pęcherza, nerek, wątroby i jelita grubego może być spowodowane nadmierną masą ciała. Naukowcy zaobserwowali zaś ujemną korelację wskaźnika masy ciała z ryzykiem rozwoju nowotworu płuc u obecnych i byłych palaczy.

Podobne wnioski przedstawili Parr i wsp., którzy badali populację 424 519 pacjentów zamieszkujących Azję oraz rejony Australii i Nowej Zelandii. Średni wiek badanych wynosił 48 lat, 41 proc. stanowiły kobiety, 55 proc. zamieszkiwało Azję. W badanej grupie odnotowano 4872 zgony z powodu nowotworów. Ryzyko względne (HR) wystąpienia nowotworu u osób otyłych w porównaniu do osób z prawidłową masą ciała wynosiło 1,21 dla wszystkich nowotworów, w tym: 1,50 dla nowotworów jelita grubego, 1,68 dla nowotworów odbytnicy, 1,63 dla raka piersi u kobiet powyżej 60 lat, 2,62 dla raka jajnika, 4,21 dla raka szyjki macicy, 1,45 dla raka prostaty i 1,66 w przypadku białaczki szpikowej.

Związek wysokiego BMI z ryzykiem raka wykazano też w prospektywnym badaniu w populacji koreańskiej. U otyłych mężczyzn częściej stwierdzano nowotwory złośliwe żołądka, jelita grubego, wątroby i pęcherza moczowego. U kobiet z BMI ≥30 kg/m2 częściej rozpoznawano raka wątroby, trzustki, a w wieku pomenopauzalnym — raka jelita grubego, gruczołu piersiowego, trzonu macicy i nerki.

W prospektywnym badaniu wykazano, że insulina jest niezależnym czynnikiem ryzyka wystąpienia raka piersi i może stanowić ogniwo łączące otyłość z zachorowaniem na raka piersi.