Najczęstsze poważne dolegliwości występujące u kobiet w okresie menopauzy to choroby sercowo-naczyniowe, które często powodują utratę możliwości kontynuowania pracy, ograniczenia fizyczne i psychiczne. Kolejną poważną chorobą przewlekłą jest cukrzyca, na którą cierpi 9 proc. kobiet w wieku menopauzalnym, a u następnych 9 proc. stwierdza się nieprawidłową tolerancję glukozy. Jeśli do powyższych zagrożeń dojdzie nadciśnienie można u kobiety rozpoznać zespół metaboliczny. „Co piąta pacjentka wchodząca do gabinetu lekarza ma objawy cukrzycowe. Jeśli weźmiemy przy tym pod uwagę, że 67 proc. kobiet w wieku menopauzalnym ma nadwagę lub otyłość, to widać jaka ogromna liczba kobiet ma poważne problemy ze zdrowiem, a to może pociągnąć za sobą także problemy natury psychicznej” — podkreśla profesor. Kłopot w tym, że jeszcze wiele kobiet nie ma świadomości tego, jak różne zagrożenia zdrowotne mogą towarzyszyć okresowi menopauzalnemu. 

„Ginekolog jest lekarzem, któremu pacjentka mówi najwięcej, dlatego to on powinien być jej coachem, ale równie ważną rolę powinni odgrywać także inni specjaliści: kardiolog, endokrynolog, onkolog, diabetolog, ortopeda. Problemy zdrowia kobiety w okresie menopauzy otwierają przed lekarzami wielkie możliwości do kompleksowego i umiejętnego działania. Tylko tak można pomóc tym kobietom” — uważa prof. Pertyński. 

 

Ważne jest psychologiczne przygotowanie na trudne lata i wiedza o zdrowym stylu życia

Dr hab. n. med. prof. nadzw. Piotr Gałecki, dyrektor ds. lecznictwa specjalistycznego Psychiatrycznego Zespołu Opieki Zdrowotnej im. J. Babińskiego w Łodzi, konsultant krajowy ds. psychiatrii:

To, z jakim potencjałem zdrowia psychicznego i fizycznego kobiety wchodzą w okres menopauzy, zależy od lat poprzedzających. Jeśli chodzi o zdrowie psychiczne, to okres menopauzalny jest najtrudniejszy w życiu kobiet. Biologia uwielbia równowagę i o ile 10-15 lat przed i po menopauzie zdrowie biologiczne kobiety jest stabilne, co przekłada się na zdrowie psychiczne, o tyle w trakcie menopauzy zaczynają się kłopoty. 

Dlatego o problemach zdrowia psychicznego związanych z tym okresem powinniśmy zaczynać mówić znacząco wcześniej. Bardzo ważne w tym czasie są wszechobecny lęk i strach, które przekładają się na niepewność. Organizm nie odróżnia lęku od strachu, czyli realnego zagrożenia od wyimaginowanego. Uważa się, że od tego zależy także wzrost zachorowalności na zaburzenia lękowe, które są szczególnie widoczne u kobiet. 

Warto zwrócić uwagę, że jeżeli posiadamy cechę lęku w strukturze naszej osobowości, to nie powoduje ona tylko objawów psychologicznych, ale także wegetatywne. Wśród tych ostatnich występują: wzrost ciśnienia tętniczego, napięcia mięśni poprzecznie prążkowanych, zmniejszone ukrwienie przewodu pokarmowego, osłabienie koncentracji, czyli obniżenie pamięci świeżej, zmniejszenie libido. Prócz objawów wegetatywnych dochodzi też do mobilizacji układu odpornościowego w kierunku aktywności prozapalnej: wzrasta interleukina 1, interleukina 6, obniża się stężenie interleukiny 10, co jest wspólnym mianownikiem każdej choroby cywilizacyjnej — cukrzycy typu 2, nadciśnienia, chorób serca czy otyłości. W tym okresie aktywowany jest nie tylko układ odpornościowy — każda komórka ciała musi otrzymać sygnał, że jesteśmy w sytuacji zagrożenia, a uniwersalnym przekaźnikiem są hormony, aktywowana jest więc oś podwzgórze-przysadka-nadnerca (HPA), na końcu której jest kortyzol. 

Hormon stresu faktycznie mobilizuje organizm przez godzinę czy dwie, ale wyobraźmy sobie kobietę 50+, która ma ustabilizowane życie rodzinne, dorosłe dzieci, jest na kierowniczym stanowisku i ta sytuacja stresu czy lęku towarzyszy jej w codziennym życiu nie tydzień, ale dwa-trzy lata. Niestety, często staje się to powodem uzależnień, zaburzeń lękowych, depresji. Do tego dochodzą kwestie związane z zaburzeniami hormonalnymi. Dlatego szalenie istotne jest, żeby w okres menopauzy kobiety wchodziły z wiedzą zdrowego stylu życia. 

Aby nie straszyć, należy powiedzieć również o pozytywach: kobiety w wieku 50+ znacząco lepiej radzą sobie ze zdrowiem psychicznym niż mężczyźni. Spośród 6 tys. osób, które w 2014 roku popełniły samobójstwo, tylko niecały tysiąc stanowiły kobiety. 

Lekarz rodzinny, dzięki umiejętnemu wywiadowi, może przyspieszyć rozpoznanie choroby nowotworowej

Prof. dr hab. n. med. Krzysztof Szyłło, lekarz naczelny Szpitala Ginekologiczno-Położniczego ICZMP i kierownik Kliniki Ginekologii Operacyjnej i Ginekologii Onkologicznej ICZMP w Łodzi:

Głównym problemem w onkologii kobiet jest zbyt późne zgłaszanie się do lekarza. W zespole, który zajmuje się pacjentkami w okresie menopauzy powinien być też lekarz rodzinny, bo on stanowi pierwsze źródło kontaktu i umiejętnie zebrany wywiad może przyspieszyć rozpoznanie tych chorób. 

Wśród kobiet najczęstszym nowotworem jest rak piersi, następne w częstości występowania są rak szyjki macicy oraz jajnika. W ostatnich latach obserwuje się wzrost zachorowań na nowotwory trzonu macicy, co jest spowodowane zmianą stylu życia. To nowotwór występujący najczęściej u kobiet w krajach wysoko rozwiniętych, który jest efektem zarówno błędów dietetycznych, przyczyniających się do jego pojawienia się, jak i czynników zewnętrznych, przyspieszających jego rozwój. Z drugiej strony łączy się to z wydłużeniem czasu życia — to, co kiedyś nie mogło się pojawić, bo pacjentki umierały, ma miejsce teraz w 6.-7. dekadzie życia.

Jedynym nowotworem, w przypadku którego możemy prowadzić skuteczną profilaktykę, jest rak szyjki macicy. Wprowadzono program, którym objęte są wszystkie kobiety od 25. do 59. r.ż., jednak zgłaszalność jest niewystarczająca. Z kolei wykrywalność raka piersi mogą poprawić badania mammograficzne i samokontrola. W pozostałych nowotworach wykrywalność zależy wyłącznie od częstości wizyt w gabinecie i możliwości wykonywania badań — nie dysponujemy bowiem żadnymi markerami, które mogłyby przyspieszyć diagnostykę zmian onkologicznych. 

Mówiąc o opiece nad pacjentkami w okresie menopauzalnym warto zwrócić uwagę na grupę nowotworów dziedzicznych, bo w ich diagnozowaniu dokonał się w ostatnich latach spory postęp. Możliwość wykrywania mutacji genu BRCA (rak piersi), zespołu Lyncha (rak jelita grubego) i zespołu Lyncha 2 (rak trzonu szyjki macicy) związana jest bezpośrednio z wywiadem rodzinnym. W każdym przypadku niezwykle ważne jest pogłębianie wiedzy kobiet, zwracanie uwagi na konieczność wykonywania regularnych badań, częstych wizyt w gabinecie ginekologicznym, bo to może przyspieszyć wykrywanie tych nowotworów, a tym samym — poprawę skuteczności leczenia. 

Warto również podkreślić, że problem niewystarczającej profilaktyki onkologicznej dotyczy wszystkich kobiet, ponieważ wśród naszych pacjentek są także absolwentki wyższych uczelni. Dlatego musimy pracować nad lepiej skoordynowaną kampanią informacyjną w dostępnych środkach przekazu.

 

Kobiety nie mają pełnej świadomości problemów związanych z menopauzą

Prof. dr hab. n. med. Tomasz Pertyński, Klinika Ginekologii i Chorób Menopauzy Instytutu Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi:

Menopauza to okres jednej trzeciej życia kobiety, w którym dzieją się rzeczy dla niej bardzo ważne. Pojawiające się wówczas problemy są wielokierunkowe, dlatego istotne jest zainteresowanie nimi lekarzy różnych specjalności. Najczęstszą chorobą towarzyszącą menopauzie jest choroba serca i naczyń, która powoduje utratę możliwości kontynuowania pracy, ograniczenia fizyczne i psychiczne. Drugą poważną chorobą jest cukrzyca — choruje na nią 9 proc. kobiet w wieku menopauzalnym, kolejne 9 proc. ma nieprawidłową tolerancję glukozy. Wszystko to razem łączy się w zespół polimetaboliczny. To oznacza, że co piąta pacjentka wchodząca do gabinetu lekarza ma objawy cukrzycowe. Jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że 67 proc. kobiet w wieku menopazualnym ma nadwagę lub otyłość, to widać jak olbrzymia liczba pań ma poważne problemy ze zdrowiem, a może też mieć związane z tym trudności natury psychicznej. Kobiety nie mają świadomości, jak różne problemy mogą towarzyszyć okresowi menopauzalnemu. 

Ogromną rolę ma tu do odegrania ginekolog, któremu pacjentki mówią najwięcej. To właśnie on powinien być ich „coachem”, ale równie ważne zadania mają do wypełnienia także inni specjaliści: kardiolog, endokrynolog, onkolog, diabetolog, ortopeda. Problemy kobiet w tym okresie otwierają przed lekarzami wielkie możliwości do kompleksowego i umiejętnego działania, bo tylko tak można im pomóc. 

 

Gdy objawy zawału serca są nietypowe, nie ma nawyku myślenia o nim

Prof. dr hab. n. med. Piotr Hoffman, prezes Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, kierownik Kliniki Wad Wrodzonych Serca Instytutu Kardiologicznego w Aninie:

W codziennej pracy klinicznej coraz mniej mamy pacjentów „czysto” kardiologicznych, najczęściej zaś takich, którzy mają znacznie więcej problemów zdrowotnych. Często problem kardiologiczny dołącza się do innej choroby, np. onkologicznej, POChP lub do zaburzeń okresu menopauzy. Młoda kobieta, która ma prawidłowe stężenie estrogenów, jest chroniona metabolicznie i zazwyczaj nie dochodzi u niej do problemów miażdżycowych, o ile nie ma uwarunkowań genetycznych. Z wiekiem dochodzi jednak do zaburzeń metabolicznych, przede wszystkim niepokojący jest wzrost stężenia cholesterolu, w szczególności LDL, który łączy się z miażdżycą, co oznacza problemy w przyszłości. 

Kolejnym problemem kobiet w okresie około- i pomenopauzalnym jest nadwaga i otyłość — dotyczy ok. 50 proc. tej populacji! A to zjawisko oznacza liczne konsekwencje, m.in. zagrożenie cukrzycą czy zwiększone prawdopodobieństwo rozwoju nadciśnienia tętniczego — bardzo dokuczliwego problemu, z którym boryka się ok. 14 mln Polaków. Przy czym, jak wynika z badania NATPOL, tylko 22 proc. z nich jest prawidłowo leczonych, a to oznacza, że cała reszta jest zagrożona chorobami serca i naczyń lub udarem mózgu. 

Choroby sercowo-naczyniowe to ostatni etap wpływu poszczególnych czynników ryzyka, występujących u kobiet po menopauzie. Z danych europejskich wynika, że 55 proc. zgonów u kobiet w okresie postmenopauzalnym spowodowanych jest przyczynami sercowo-naczyniowymi: 23 proc. zgonów powoduje choroba niedokrwienna serca, a 18 proc. niedokrwienny udar mózgu. To bardzo wysokie wskaźniki. Jeśli chodzi o zawał serca, to z rejestru zabrzańskiego wynika, że dotyka on nawet kobiety w okresie przedmenopauzalnym (36-39 lat). Najczęściej to osoby palące papierosy, poddawane wielu stresom, z nadciśnieniem tętniczym, nadwagą — przychodzą do nas z bólem w klatce piersiowej i innymi problemami wynikającymi z ostrego zespołu wieńcowego. 

To pokazuje, jak skuteczny może być zmasowany atak czynników ryzyka na kobiety, a dzieje się to na tyle często, że w Stanach Zjednoczonych zorganizowano kampanię zwracająca na to uwagę. Film pokazuje kobietę biegającą między jednym a drugim dzieckiem, jajecznicą a zmywarką, jednocześnie ubierającą się i malującą, która w pewnym momencie pada na podłogę. Nie wiadomo co jej jest, bo nikt nie bierze pod uwagę, że to może być zawał. Wydaje się, że trzydziestolatka jest na niego za młoda, a jednak musimy i o nim pamiętać. 

W Polsce zachorowalność za zawał serca u kobiet wynosi 113 przypadków na 100 tys. kobiet. Dla porównania: w Wielkiej Brytanii — 74. To duża różnica, która dowodzi, że w opiece nad kobietami w okresie postmenopauzalnym musimy robić więcej. Odsetek zgonów kobiet podczas hospitalizacji jest większy niż u mężczyzn. Wskazuje to na bardzo ważny trend: kobiety są rzadziej leczone prewencyjne na oddziałach kardiologicznych i częściej umierają na oddziałach innych niż kardiologiczne. Dzieje się tak dlatego, że gdy objawy są nietypowe, nie ma nawyku myślenia o zawale.

Warto również pamiętać, że u kobiet charakter bólu w klatce piersiowej wskazuje raczej na inne dolegliwości, co sprawia, że dłuższy jest czas do interwencji kardiologicznej, wskutek czego dochodzi do martwicy i gorsze są rokowania. Ogromnym problemem jest również bardzo trudny dostęp do rehabilitacji, brak czasu na jej realizację i zajęcie się sobą. Dlatego grupa lekarzy, która zajmuje się kobietą w okresie postmenopauzalnym musi znaleźć rozwiązanie tego problemu, aby te trendy odwrócić.

 

Jak złagodzić objawy menopauzy

Trzy pytania do 

 prof. dr hab. n. med. Violetty Skrzypulec-Plinty:

Co trzecia Polka uważa, że najlepsze w leczeniu i łagodzeniu objawów menopauzy są metody naturalne — czy słusznie?

Ze względu na to, że za objawy związane z menopauzą odpowiadają wahania hormonów, najskuteczniejszym sposobem eliminacji tych niedogodności jest hormonalna terapia menopauzalna. Syntetyczne hormony zawarte w HTM są chemicznie i biologicznie identyczne jak hormony ludzkie. Kobiety, które w zastępstwie HTM stosują fitohormony i lecznicze preparaty ziołowe, powinny pamiętać, że estrogeny roślinne i zioła nie są tak skuteczne w niwelowaniu objawów menopauzy, jak te zawarte w HTM. 

 

Czy aktywność fizyczna i zdrowa dieta to dobre sposoby łagodzenia objawów menopauzy? 

Zdrowa dieta, zaprzestanie palenia papierosów, ograniczenie spożycia alkoholu oraz aktywność fizyczna, która pozwoli utrzymać korzystną masę ciała, to istotne elementy profilaktyki okresu okołomenopauzalnego. Warto na przykład ćwiczyć jogę, która wzmacnia mięśnie dna miednicy zapobiegające nietrzymaniu moczu, a do diety włączyć wapno i witaminę D3, które zmniejszają ryzyko osteoporozy. Należy przy tym pamiętać, że dieta i aktywność fizyczna to tylko jedne z elementów wspierających terapię menopauzalną.

 

Która z form hormonalnej terapii menopauzalnej jest najkorzystniejsza?

Kobiety mają do dyspozycji przyjmowanie hormonów w formie doustnej, transdermalnej, podskórnej czy domiejscowej. Metoda transdermalna, ze względu na pominięcie metabolizmu wątrobowego, charakteryzuje się korzystniejszym niż doustna profilem bezpieczeństwa. Spraye z estradiolem pozwalają z kolei na dobór indywidualnej, odpowiedniej dla kobiety dawki hormonów. Jednak bez względu na rodzaj stosowanej HTM, każda kobieta powinna poddawać się regularnym badaniom profilaktycznym i ginekologicznym. Pozwolą one ocenić jej stan zdrowia i dobrać odpowiednią dawkę hormonów, która nie tylko złagodzi objawy menopauzy, ale będzie także zapobiegać rozwojowi najczęstszych chorób charakterystycznych dla wieku 50+.